Kelime-i Hûdiyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, ilm-i ercül kavramı etrafında şekillenir. Bu ilim, zâhirde Hak yolunda yürümekle hâsıl olan, esfel-i sâfilîn olan âlem-i tabîatın mertebelerinde yürüyerek, sıfat-ı beşeriyyeden ve küdûrât-ı nefsâniyyeden bâtını tasfiye etmek suretiyle elde edilen ilimdir [1]. Bu, sâlikin kendi nefsinde sülûk ve harekete kudret olmadığını, vücûdunun müstakil olmayıp gayrdan müfâz olduğunu zevk ve şühûd ile bilmesidir. Kendi Rabb-i hâssının nâsiyesinden tutup, kendine mahsûs olan doğru yol üzerinde yürüdüğünü ve kendisinin de cebren ona tâbi olup bu yolda ilerlediğini idrâk etmesidir [1].

Bu dersler, sâlikin Hakk'ı her yerde ve her an müşâhede etmesini gerektirir. Ârif, "Her ne tarafa dönerseniz vech-i Hak orada zâhirdir" (Bakara, 2/115) ilâhî tenbîhine uyarak, hastalık, şifâ, açlık, tokluk, rahatlık ve belâ gibi tüm avârızda Hakk'ın vechini görür [5]. Bu, sâlikin hangi nefeste kabzolunursa olunsun, Hakk'la hâzır iken kabzolunmasını sağlar. Zira "Yaşadığınız gibi ölür ve öldüğünüz gibi haşrolunursunuz" hadîs-i şerîfi, sâlikin her an Hakk'la meşgul olmasının önemini vurgular [5].

Sâlikin günlük hayatındaki bir diğer önemli ders, kendi hakîkatini ve tarîkatini bilmesidir. "Sen hakîkatini ve tarîkatini bil! Bu takdîrde emir, lisân-ı tercümân üzere sana zâhir oldu. Eğer anladın ise, o lisân-ı Hak’tır; ve onu, fehmi Hak olan bir kimse anladı" [2]. Bu, sâlikin Hakk'ın "ayn"ı olduğunu ve Hakk'ın da onun "ayn"ı olduğunu idrâk etmesidir. Bu idrâk, sâlikin tüm varlığının Hakk'ın zuhûru olduğunu anlamasına yol açar.

Ârif ile gayr-ı ârif arasındaki fark, Hakk'ı görme biçiminde ortaya çıkar. Hakk'ı Hak'tan, Hak'ta, çeşm-i Hak ile gören kimse Hakk'ı âriftir. Yani, vücûd-ı mutlak-ı Hak'tan kendi sûreti üzere zâhir olan Hakk'ı, Hakk'ın vücûdunda, Hakk'ın gözüyle gören kimse âriftir [3, 6]. Kendi nefsinin gözüyle gören ise gayr-ı âriftir; zira Hakk'ı ancak çeşm-i Hak'tan gayrı bir göz göremez [3]. Ârif, Hakk'ı tüm mezâhirde müşâhede eder ve O'nu sûretlerden tenzîh ederken, câhil kendi i'tikâdına muvâfık sûrette tecellîsinde Hakk'ı tanır ve onun dışındaki tecellîleri inkâr eder [6].

Son olarak, sâlikin her bir hâl içinde Hakk'ın indinde olduğunu ve O'ndan münfek olmadığını bilmesi gerekir. "Biz O'nun içiniz; ve O'nun iki elinde O'nunlayız; ve her bir hâl içinde O'nun indindeyiz" [6]. Bu, sâlikin tüm varlığının ve fiillerinin Hakk'a ait olduğunu, O'nun tasarrufu altında olduğunu ve "Nerede olur iseniz O sizinle berâberdir" (Hadîd, 57/4) âyetinin tecellîsini yaşamasıdır [6]. Bu dersler, sâlikin günlük hayatını Hakk'ın murâdına uygun bir şekilde yaşamasına ve her an O'nunla huzurda olmasına imkân tanır.