Kelime-i İlyâsiyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

İlyâsî hikmet, sâlikin günlük yaşamında irfânî bir dönüşüm geçirmesini gerektirir. Bu dönüşüm, İdrîs (a.s.)'ın riyâzâtla akl-ı mücerred makâmına yükselmesi ve ardından İlyâs (a.s.) sûretinde kesâfet-i cismâniyye mertebesine nâzil olması misâliyle açıklanır. Sâlik, bu hikmete vâsıl olmak için kendi aklının hükmünden şehvet makâmına nüzûl etmeli ve "hayvân-ı mutlak" olmalıdır. Bu, aklın tasarruf emrinde müdâhil olmaksızın, Rahmânî vâridâta boyun eğen bir hayvan gibi olmayı ifâde eder. Bu hâle erişen sâlik, ins ve cinnin dışındaki her dâbbenin keşfettiği şeyi keşfeder.

Bu makâmın alâmetleri ikidir: Birincisi, kabristan ziyâretinde kabirde muazzeb olanı ve mütena'im olanı müşâhede etmesi, ölüyü diri ve susanı konuşur görmesidir. İkincisi ise, gördüğünü söylemeye kādir olamaması, yani dilsizliğidir. Eğer keşif gerçekleşir de dil dilsiz olmazsa, makâm-ı hayvâniyetle tahakkuk-ı küllî vâki olmaz. Bu dilsizlik, hayvanın lisân-ı hisse göre konuşamaması, ancak kendi âlem-i misâlinde rûhu ve ma'nâsı ile mütekellim olması gibidir; zira hayvan da bir ismin mazharıdır ve Mütekellim ismi dahi esmâ-i ilâhiyyedendir.

Sâlik, bu makâm-ı hayvâniyetle tahakkuk ettiğinde, kesîf maddî bağlardan arınarak akl-ı mücerred mertebesine intikâl eder. Bu mertebede, idrâkin cesed-i unsurîden kaynaklanmadığını, bilakis tabiat sûretlerinde zâhir olan ahkâmın, a'yân-ı sâbitenin ma'nâları olduğunu anlar. Böylece sâlik, vücûd-ı mutlak-ı Hakk'ın ahadiyet makâmından kesîf mertebelere tenezzülünü ve ulvî-süflî âlemlerdeki zuhûrunu ilm-i zevkî ile müşâhede eder. Bu, Hak Teâlâ'nın tüm mertebelerde, şerîf ve hasîs, azîm ve hakîr olan eşyâda nasıl zuhûr ettiğini zevken bilmesidir. Bu keşif, sâlike "hayr-ı kesîr" i'tâ eder ve onu ârifler zümresine dâhil eder. Bu makâmda sâlik, "Ölmeden evvel ölünüz" sırrına mazhar olur, fenâfillâh hâlini yaşar ve beden kabrinden menşûr olarak Hak'la cem' olduğu kıyâmet-i kübrâsını idrâk eder.