Kelime-i İlyâsiyye "Kelime-i İlyâsiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

"Kelime-i İlyâsiyye", Hz. İlyâs'ın hikmetini "Hikmet-i İnâsiyye" olarak ele alır. Bu hikmetin temelinde, Hz. İlyâs'ın iki neş'et arasında bir berzah olması yatar. O, rûhânî mizâcı sebebiyle melekî sûretlerle, cismânî mizâcı sebebiyle ise beşerî sûretlerle ünsiyet kurar. Bu durum, onun hem melekî mertebelerde seyr ü sülûk etmesini hem de insanlar arasında zuhûr etmesini mümkün kılar. Kitap, İlyâs (a.s)'ın Nûh (a.s)'dan önce nebî olan İdrîs (a.s) ile aynı hakîkat olduğunu belirtir. İdrîs (a.s), kesretli riyâzatlar neticesinde beşerî kesâfetten sıyrılarak rûhânî letâfete ulaşmış ve felek-i Şems mertebesine yükselmiştir. Daha sonra, İlyâs ismiyle Ba'lbek karyesine resûl olarak nâzil olmuştur. Bu nüzûl, tenâsüh vehminden uzak olup, İdrîs (a.s)'ın rûh-ı musavver hâlinde zuhûrudur.

Bu hikmetin idrâki için sâlikin, aklının hükmünden, yani semâdan nefs ve şehvet mahalline, yani arza tenezzül etmesi ve "hayvân-ı mutlak" olması gerekir. "Hayvân-ı mutlak olmak", eşyâda tasarruf hususunda aklın müdahil olmaması ve Rahmânî vâridâta teslim olması anlamına gelir. Bu hâle ulaşıldığında, ins ve cinnin dışındaki her bir dâbbenin keşfettiği şeyler sâlike de münkeşif olur. Bu makâmda, sâlik hayvâniyetiyle tahakkuk ettiğini anlar ve kabirde muazzeb olanları ve mün'am olanları, ölüyü diri, susanı konuşur görür. Bu tahakkukun bir diğer alâmeti ise dilsizliktir; yani sâlik gördüklerini söylemek istese de buna kâdir olamaz. Bu durum, İlyâs (a.s)'ın rûhâniyetinin müşâhede edildiği bir makâmdır. Sâlik, bu makâmda bedenî şehvetlerden ve tabiî lezzetlerden uzaklaşarak tekrar aklî-i mücerred makâmına intikâle şâyân olur. Hz. İlyâs'ın bu berzahî hâli, ateşte kızaran demir parçasına benzetilir; demir hem kendi kesîf sûretini korurken hem de ateşin vasfıyla vasıflanır, böylece hem demir hem de ateş olur. İlyâs (a.s) da neş'et-i melekiyye ve neş'et-i insâniyye arasında bu şekilde bir berzah olup, her iki âlemin hükümlerini kendinde toplamıştır. Bu hikmet, saf esmâ tevhîdini ve putlara karşı sırf tevhîdi merkeze alır.