Kelime-i Îseviyye "Kelime-i Îseviyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kelime-i Îseviyye, Hz. İsâ'nın ilâhî kelime ve rûh olma sırrını işler. Bu Fass'ın temelinde, Hz. İsâ'nın diğer insanlardan farklı tekevvün edişi yatar. Diğer insanlar babanın nutfesinden ve annenin rahminden vücuda gelirken, Hz. İsâ'nın cismi Hz. Meryem'in mâ-i muhakkakından ve Cibrîl'in nefhinden sârî olan mâ-i mütevehhemden yaratılmıştır. Bu durum, onun "Kelimetullâh" ve "Rûhullâh" vasıflarını kazanmasının temelidir. Cibrîl'in Hz. Meryem'e nefhi, ilâhî kelâmın Resûlullah'a nakline benzetilir; zira her ikisi de ma'nânın sûrete bürünmesidir.

Hz. İsâ'nın nübüvveti, "nebî" kelimesinin hemze ile "ihbâr" (haber verme) ve hemzesiz "rif'at" (yücelik) anlamlarından hareketle açıklanır. Özellikle ikincisi, yani "rif'at" anlamı müreccahtır; zira Hz. İsâ'nın makamında bir yücelik vardır ve Allah onu kendi katına ref'etmiştir. Bu ref' makamı, onun âhir zamanda nüzûl ederek velâyet-i âmmeyi hatmetmesiyle de ilişkilidir.

Fass, Hz. İsâ'nın makam-ı imtihan ve ihtibârda oluşunu da detaylandırır. Mâide Sûresi 116. âyetinde geçen "Beni ve anamı Allah'ın gayrı olarak iki ilâh ittihaz edin diye nâsa sen mi söyledin?" sorusu, Hz. İsâ'nın ulûhiyet iddiasında bulunup bulunmadığının sorgulanmasıdır. Bu sorgulama, ilâhî ilmin zâtî ve ezelî olmasına rağmen, kulların nisbet ettiği ulûhiyetin hakikatini ortaya koymak içindir. Hz. İsâ'nın cevabı, ubûdiyetini ikrar etmesi ve ilâhî ilmin her şeyi kuşattığını vurgulamasıyla edebe riayetini gösterir. Onun "Sen benim nefsimde olan şeyi bilirsin ve ben nefsimde olan şeyi bilmem" sözü, kendi hüviyetinin Hak'tan ibaret olduğunu ve Hak'tan ayrı bir ilme sahip olmadığını ifade eder. Bu, onun lisânının Hak'kın lisânı olmasıyla da pekiştirilir.

Son olarak, Hz. İsâ'nın ölüleri diriltme mucizesi, hem maddî hem de manevî ihyâ bağlamında ele alınır. Maddî ihyâ, onun "Kün!" emrinin tecellisiyle gerçekleşirken, manevî ihyâ ilimle, yani "hayât-ı ilâhiyye-i zâtiyye-i ilmiyye-i nûriyye" ile olur. Bu, her mevcudatın Allah'ın kelimeleri olması hakikatini de kapsar; zira her şey "Kün!" emrinden zuhur etmiştir ve Allah'ın kelimeleri tükenmezdir.