Kelime-i İshâkiyye "Kelime-i İshâkiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kelime-i İshâkiyye, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki İshâk Fassı'nın bir şerhi olup, her peygamberin bir "kelime-i hâs" olarak ele alındığı ve onun nübüvvet hakîkatinde tezâhür eden mârifet sırrının "Fass" olarak takdîm edildiği genel metodolojiye uygun düşer. Bu Fass'ın ana hikmeti, İbrâhîm (a.s.)'ın rüyâsında oğlu İshâk'ı kurban etme emrini alması ve bu emrin bir koç ile te'vil edilmesidir.

Kitap, ma'nâ-yı ilmî-i küllînin "ümmü'l-kitâb"dan "levh-i mahfûz"a, oradan "âlem-i misâl"e ve nihayet "âlem-i his"te mütecessid oluşunu anlatarak başlar. "Âlem-i misâl", ilimden kevne nâzil olan vücudun dördüncü mertebesi olarak tanımlanır ve "âlem-i hayâl-i mutlak" olarak da isimlendirilir. İnsan hayâli ise "âlem-i hayâl-i mukayyed"dir ve bir tarafı âlem-i misâle, diğer tarafı ise insanın nefsine ve cesedine muttasıldır.

Rüyâların hakîkati bu âlem-i misâl üzerinden açıklanır. Eğer insanın hayâline cihet-i süflîden, yani âlem-i kevnden bir sûret müntakış olursa, bunun hakîkati yoktur ve "adgās u ahlâm" (karışık rüyâlar) olarak kabul edilir. Ancak eğer hayâlde musavver olan sûretler cihet-i ulvîden, yani âlem-i misâlden nüzûl etmiş ise, bunlar hak ve sâbittir. Zira "âlem-i misâl" ilm-i Hakk'ın hazînesidir ve onda hatâ mümkün değildir.

Bu hak rüyâlar ikiye ayrılır: "Keşf-i mücerred" ve "keşf-i muhayyel". Eğer âlem-i misâlden nâzil olan sûretler ta'bîre muhtaç olmayıp âlem-i histe aynen zuhur ederse buna "keşf-i mücerred" denir. İbrâhîm (a.s.)'ın rüyâsı bu nev'dendir; o, İshâk'ı kurban etmeyi "keşf-i mücerred" olarak algılamış ve aynen tatbik etmeye teşebbüs etmiştir. Ancak eğer görülen hayâlî sûretler, kendisine münâsebeti olan hissî sûretlerle ta'bîre muhtaç olursa, buna "keşf-i muhayyel" denir. İbrâhîm (a.s.)'ın rüyâsının bir koç ile te'vil edilmesi, ilâhî irâdenin bu ikinci tür keşf üzerinden tecellî etmesidir. Bu te'vil, İshâk (a.s.)'ın hayatının bağışlanması ve yerine bir koçun kurban edilmesiyle gerçekleşmiştir. Bu sebeple Kelime-i İshâkiyye "hikmet-i hakkıyye"ye tahsis olunmuştur.

Kitapta ayrıca kâmil insanın kalbinin vasıfları da ele alınır. Ârifin kalbi, Hakk'ın tecellîsine açık olup, bu tecellîler cüz'î veya küllî olabilir. Kâmil-i muhakkikin kalbi ise ıtlâk üzere olup, gayr-ı mütenâhî olan ıtlâk-ı Hakk'a mukabildir. Bu kalb, Hakk'ı sığdırır ancak ilâhî füyûzâtına kanmaz, daima daha fazlasına intizâr eder. Şeyh-i Ekber'in beyân buyurduğu kalb, insân-ı kâmilin kalbidir ve bu kalb, Hakk'ın bütün taayyünâtı kendi nefsinde halkettiği ve cemî' taayyünâtta zuhur ettiği hakîkatini idrak eder. Bu, "Ben yerime ve göğüme sığmadım, fakat mü'min olan kulumun kalbine sığdım" hadîs-i kudsîsiyle de desteklenir. Kâmil kalb, Hakk'ın tecellîsinde müstağrak olduğundan, halkî sûretler onda lâyıh olmaz, zira zât-ı Hakk'ın envâr-ı tecellîsi halkî sûretleri mahveder.