Kelime-i İsmâiliyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Hak Teâlâ'nın zuhûrunun ve tecellîlerinin kesrette (halkta) müşâhede edilmesi ve vahdetin (Hak'ın) tenzîh ve teşbîh ile idrâk edilmesi üzerine kuruludur. Bu derslerin temelinde "cem'" ve "fark" makâmlarını birleştirme ilkesi yatar.

1. Cem' ve Fark Makâmlarını Birleştirme: Sâlik, günlük yaşamında Hak'kı halktan mücerred ve münezzeh bir varlık olarak görmekten kaçınmalıdır. Zira bu, Hak ile halk arasına bir sınır koymak anlamına gelir ki, Hak Teâlâ zâtıyla her şeyi kuşatmıştır ve sınırsızdır. Aynı şekilde, halkı da Hak'tan ayrı ve O'na mugayir kılmak, onlara gayriyyet libası giydirmek de doğru değildir. Çünkü Hak Teâlâ "Nerede olursanız O sizinle beraberdir" (Hadîd, 57/4) buyurmuştur. Bu nedenle sâlik, kesret-i halkiyyede vahdet-i zâtiyyeyi ve vahdet-i zâtiyyede kesret-i halkiyyeyi görmeye çalışmalıdır. Bu, Hak'kı hem tenzîh (ahadiyyet makâmı itibarıyla halktan ve noksanlıklardan arındırma) hem de teşbîh (sem', basar, irâde, kudret gibi sıfatlarla vasıflandırma) etmeyi gerektirir. Bu iki hâli birleştiren sâlik, "makâm-ı sıdk"ta kâim olur ki, bu kâmillerin âdetidir ve "makâm-ı cem'" olarak adlandırılır. Yalnızca "cem'" zendeka, yalnızca "fark" ise şirktir. Bu sebeple sâlik, her iki makâmda da mütehakkık olmalı, birine iktisar etmemelidir. Bu hâl, sâlikin her anında Hak'kın tecellîlerini farklı sûretlerde görmesini ve her şeyde O'nu idrâk etmesini sağlar.

2. İlâhî İlhamın Kaynağını Anlama: Ârif, kendisine Hak'tan fâiz olan ilhâmın "gayra ilkā olunmadığını" idrâk eder. Çünkü ârifin vücûdu Hak'kın gayrı değildir; o, kendi Rabb-i hâssı olan ism-i ilâhînin sûretidir ve ism-i ilâhî isim sahibinin gayrı değildir. Dolayısıyla ilhâm, ancak âriften ârife ilkā olunur. Bu idrâk, sâlikin kendi iç sesini, sezgilerini ve ilhamlarını Hak'tan gelen birer tecellî olarak görmesini sağlar. Bu sayede sâlik, diğer insanlara ilhâmı aktardığında da "ağyâra ilkā etmiş" olmaz, zira vücûdda ağyâr yoktur. Bu hâl, sâlikin benlik ve ayrılık düşüncesinden sıyrılarak vahdet bilincine ulaşmasına yardımcı olur.

3. Cennetin Hakîkatini Kavrama: Sâlik, "cennet" kavramını sadece yeme, içme ve nefsânî hazlarla sınırlı görmemelidir. Ârifler indinde cennetler, "cennâtü's-sıfât" ve "cennâtü'z-zât"tır. Cennât-ı sıfât, ahlâk-ı ilâhiyye ile tahalluk etmek, yani Hak'kın sıfatlarıyla vasıflanmaktır. Cennât-ı zât ise, Hak'kın âriflerden zuhûru ve onların üzerinde bürûzu, âriflerin ise Rableri indinde istitârıdır. Sâlik, "Benim cennetime gir!" (Fecr, 89/30) hitâbını duyduğunda, bunun "zâtına, aynına ve hakîkatine gir ki, onda Beni bulasın ve onunla Beni müşâhede edesin" anlamına geldiğini anlamalıdır. Çünkü ârifin matlûbu Hak'kın cemâlidir. Bu idrâk, sâlikin kendi nefsini Hak'ka siper etmesi, yani zâtıyla, sıfatlarıyla ve ef'âliyle Hak'kın zâtına, sıfatlarına ve ef'âline vikaye olmasıyla gerçekleşir. Bu, sâlikin her anını bir ibadet ve Hak'la beraberlik hâline dönüştürür.

Bu irfânî dersler, sâlikin günlük yaşamında Hak'kı her yerde ve her şeyde müşâhede etmesini, benlik ve ayrılık düşüncesinden sıyrılarak vahdet bilincine ulaşmasını ve cennetin hakîkatini kendi zâtında bulmasını sağlar.