Kelime-i İsmâiliyye "Kelime-i İsmâiliyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem'de her peygamberi bir "kelime" olarak ele alır ve onun nübüvvet hakîkatinde tezâhür eden mârifet sırrını "Fass" olarak takdîm eder. İsmâîliyye Fassı, Hazret-i İsmâîl'in şahsında tezâhür eden "tâm rızâ" ve "teslimiyet" hikmetini merkezine alır. Bu hikmetin temelinde, kulun Rabb'inden râzı olması ve Rabb'in de kuldan râzı olması (rızâ-i ikiyönlü, yani râdıye-mardiyye hâli) yatar.

Kitapta belirtildiği üzere, İsmâîl (a.s.)'ın Rabb'i indinde "marzî" olması, onun Hakk'a karşı ahd-i sâbık ve lâhikasında va'dine vefâ göstererek sadâkatini ibraz etmesinden kaynaklanır. Bu durum, "Onlar için dillerde yüksek, doğru bir senâ nasîb kıldık" (Meryem, 19/50) âyetiyle de desteklenir. İsmâîl (a.s.)'ın bu yüksek mertebesi, onun "hikmet-i aliyye" ile vasıflandırılmasına sebep olur.

Her mevcûdun, ulûhiyet mertebesinden aldığı hisse, kendi Rabb-i hâssı olan bir isim vâsıtasıyladır ve bu ismin eseri o mevcûdun zâhirî sûretidir. Ancak kâffe-i esmâ-i ilâhiyyeyi câmi' olan "Allah" isminin mazharı olmak, yalnızca "insân-ı kâmil"e mahsustur. İsmâîl (a.s.) da, ism-i zât olan "Aliyy" isminin mazharı olarak, mutlak bir rızâ hâlindedir. Bu rızâ hâli, onun fiillerinin Hakk'ın fiilleri olması ve bu fiillerin, zâhiren çirkin görünse bile, Hakk'ın rızâsına uygun olması demektir.

Nefs-i mutmainne de, İsmâîl (a.s.) gibi marzîdir. Çünkü o, nefsinden rücû' ederek Hakk'ın zuhûruna imkân tanımıştır. "Hak geldi, bâtıl gitti" (İsrâ, 17/81) âyeti bu hâli açıklar. İsmâîl (a.s.)'ın marzî-i mutlak oluşu, onun insân-ı kâmil olması hasebiyle rubûbiyyet-i mutlakayı mutazammın olan cemî' rubûbiyyâtın mazhariyetinde bulunmasından ve ubûdiyyet-i mahza ile muttasıf olmasından kaynaklanır. Bu, sâlik için Hakk'ın iradesine tam bir teslimiyetle boyun eğmenin ve kendi nefsî arzularından fânî olmanın bir gereğidir. Bu mertebeye ulaşan kul, Rabb'ini bilir ve O'ndan gayrı bir Rabb'e nazar etmez.