Kelime-i Lokmâniyye "Kelime-i Lokmâniyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kelime-i Lokmâniyye, Hz. Lokmân'ın şahsında tecellî eden "hikmet-i ihsâniyye"yi ele alır. Bu hikmetin üç mertebesi vardır:

1. Lügavî mânâda ihsân: Lâzım olan fiili, lâzımı vech ile işlemektir. Hadîs-i şerîfte geçtiği üzere, "Allah Teâlâ her şey üzerine ihsânı yazdı; binâenaleyh zebhettiğiniz vakit, zebhayı güzel yapınız; ve harben küffârı veyâ kısâsan kātili öldürdüğünüz vakit, güzel öldürünüz!" (Kaynak 1). Bu, her işi en güzel şekilde yapma gayretidir.
2. Huzûr-ı tâm ile ibâdet: Âbidin Rabb'ini müşâhede eder gibi ibâdet etmesidir. Hadîs-i şerîfte "İhsân, senin Rabb'ini görür gibi ibâdet etmendir" buyurulur (Kaynak 1). Bu mertebe, Hakk'ın huzûrunda olma şuurunu ve O'nu müdâmâ müşahede etme hâlini ifâde eder.
3. Hakk'ı her şeyle berâber ve her şeyde müşâhede etmek: Bu en yüksek mertebedir. Lokmân Sûresi'nin 22. âyetinde "Vechini Allâh'a teslîm eden kimse, muhsindir. Binâenaleyh muhakkak urve-i vüskāya temessük etti" (Kaynak 1) buyurulur. Bu, zâtını ve kalbini Allah'a teslîm eden kimsenin O'nu her tecellîde görmesi demektir.

Hz. Lokmân'ın hikmeti, bu ihsân mertebeleriyle doğrudan ilişkilidir. Zîrâ hikmet, "bir şeyi yerine koymak" demektir ki bu, lâzım olan bir iştir. İhsân ise bu lâzım olan işi en güzel şekilde yapmaktır (Kaynak 1). Hz. Lokmân'ın oğluna vasiyetleri, bu hikmetin hem açıkça dile getirilen (mantûkun-bihâ) hem de örtük bırakılan (meskûtün-anhâ) yönlerini içerir.

Mantûkun-bihâ hikmet: Hz. Lokmân'ın oğluna hitâben söylediği, Allah Teâlâ'nın en küçük bir hardal tanesini bile, ister kaya içinde, ister göklerde, ister yerde olsun, ihzâr edeceğini bildiren kelâmıdır (Lokmân, 31/16). Bu, Allah'ın her şeyi ilmiyle kuşattığını ve her yerde hazır olduğunu vurgular (Kaynak 5). Bu hikmet, Hak Teâlâ'nın kâffe-i eşyayı zâtıyla ve ilmiyle muhît olduğunu bildikten sonra söylenebilir (Kaynak 3).

Meskûtün-anhâ hikmet: Hz. Lokmân'ın, hardal tanesinin kime ihzâr edileceğini zikretmeyerek, Allah'ın rızkı âmmeye getirdiğini ve O'nun her ma'lûmun "ayn"ı olduğunu îmâ etmesidir. Bu, Allah'ın taayyünât-ı semâviyye ve arzıyye ile müteayyin olup, onlarda hâzır olmasına dayanır. Allah Teâlâ, rızk ile merzûkun "ayn"ı olup, rızkı bu haysiyetle âmmeye getirir (Kaynak 4). Hz. Lokmân, bu sükûtuyla, Hak'kın her ma'lûmun "ayn"ı olduğunu tenbîh etmiştir (Kaynak 4).

Hz. Lokmân'ın hikmeti, kendi mertebesine ve zamânına nisbetle kemâl üzeredir. Ancak İbn Arabî, eğer Hz. Lokmân "Allah Teâlâ el'ân ve dahi vücûden Latîf ve Habîr'dir" demiş olsaydı, hikmette daha etemm ve eblağ olacağını belirtir. Zîrâ bu ifade, Allah'ın ezelde olduğu gibi el'ân da bu vasıflarla mevsûf olduğuna delâlet ederdi. Fakat bu etemmiyet ve eblagiyet, hasâis-i Muhammediyye'dendir (Kaynak 6).