Kelime-i Sâlihiyye "Kelime-i Sâlihiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'inde her peygamber bir "kelime" olarak ele alınır ve onun nübüvvet hakîkatinde tezâhür eden mârifet sırrı "Fass" olarak sunulur. Kelime-i Sâlihiyye'de mündemiç olan Hikmet-i Fütûhiyye, Sâlih (a.s.)'ın şahsında tecellî eden ilâhî hikmeti ve onun açılımlarını inceler.

Sâlih (a.s.)'ın devesinin (nâka) dağdan beklenmedik bir şekilde zuhûru, "fütûh" kavramının temelini oluşturur. Fütûh, "feth"in çoğulu olup, me'mûl olmayan bir şeyden bir şeyin zuhûru anlamına gelir. Sâlih (a.s.), ism-i Fettâh'ın mazharıdır ve bu mazhariyet sayesinde Hak Teâlâ, nâkanın zuhûru için dağın yarılması mucizesiyle gayb kapısını "feth" etmiştir. Bu feth, hem iman edenlerin kalplerini açmış, hem de küfredenlerin küfrünü ortaya çıkarmıştır. Bu olaylar silsilesi, "fütûhât-ı selâse" olarak adlandırılır.

Kitap, "îcâd"ın ve onun "ferdiyet" üzerine mebnî oluşunun bu fütûhî hikmetle ilişkisini açıklar. Her nebinin, zamanının insan-ı kâmili olması hasebiyle, ism-i câmi' olan "Allah" isminin mazharı olduğu ve her ne kadar tüm esmâya mazhar olsa da, üzerinde gâlib olan bir ism-i hâs bulunduğu belirtilir. Bu gâlib ismin, o nebinin "merkebini" (bineğini) dahi şekillendirdiği ifade edilir. Sâlih (a.s.)'a ism-i Fettâh gâlib olduğu için, onun merkebi "fütûh" ile zuhûr etmiştir.

Bu "merkûb" meselesi sadece enbiyâya mahsus değildir; her insan için de bir "merkûb" vardır. Her insanın ruhu, Allah Teâlâ'nın kendisiyle o şahsı terbiye ettiği bir ismin mazharıdır. Ruhun bu isme olan nisbeti, onun Rabb-i hâssı olan gâlib ismidir ve kişinin seyri ile terakkîsi, o gâlib ismin hazînesindeki şeyin kuvveden fiile çıkarılması içindir.

Kelime-i Sâlihiyye, varoluşun (kevn) ve helâkin "teslîs" (üçleme) üzerine kurulu olduğunu da vurgular. Hak tarafından "zât", "irâde" ve "kavl"den ibaret olan üç şey ile, halk tarafından da buna mukabil "şey'iyet", "istimâ'" ve "emre imtisâl" keyfiyetlerinden ibaret olan üç şeyin bir araya gelmesiyle "tekvîn"in (var etmenin) aslı oluşur. Bu teslîs, Sâlih (a.s.) kavminin helâkinde de kendini göstermiştir; kavmin helâki üç gün tehir edilmiş ve bu üç günün sonunda yüzlerinin sararması, kızarması ve kararması gibi alametlerle helâkleri gerçekleşmiştir. Bu, "îcâd"ın teslîs üzerine kurulu olduğu gibi, "ihlâk"ın da teslîs üzerine mebnî olduğunu gösterir.