Kelime-i Şuaybiyye "Kelime-i Şuaybiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kelime-i Şuaybiyye, Hz. Şuayb (a.s.) ile "hikmet-i kalbiyye" arasındaki derin münâsebeti inceler. "Kalb", ism-i Adl'in mazharı olarak bedenin i'tidâlini ve nefsin adâletini sağlar. Feyz, kalbden inbiâs ederek sûretin her tarafına yayılır ve sûretin bekāsını temin eder. Kalb, rûhânî ve nefsânî kuvvetlerin mecmaı olup, zâhir ile bâtın arasında bir berzahtır ve çok sayıda şuab ve netâyici barındırır. Bu yönüyle "Allah" ism-i câmiine muzâhîdir. Hz. Şuayb'ın "kesîrü'n-netâyic ve'l-evlâd" olması ve küllî ve cüz'î maânîleri müşâhede etmesi, onun makām-ı kalbîde olduğunu ve ahlâk-ı ilâhiyye ile mütehallık, "Allah" ism-i câmiinin mazharı bir insân-ı kâmil olduğunu gösterir. Medyen ehline adâletle ölçüp tartmayı emretmesi, onun kalbî sıfatlarının gâlibiyetinin bir tezâhürüdür.

Bu Fass'ta kalbin önemi, ârif-i billâh olan insân-ı kâmilin kalbinin ilâhî rahmetten daha geniş olduğu vurgusuyla pekiştirilir. Zira Hak Teâlâ, rahmetinin kendisini ihâta edemediği hâlde, ârifin kalbine sığar. Bu durum, hadîs-i kudsîde "Arzıma ve semâma sığmadım, fakat takî ve nakî olan mü'min kulumun kalbine sığdım" şeklinde ifâde edilir. Bu, kalbin ilâhî esmâ ve sıfatların hey'et-i mecmûasını câmi' olan "Allah" isminin mazharı olan insân-ı kâmilin kalbi olduğu takdirde, Hakk'ı ihâta edebileceği anlamına gelir. Gayr-ı ârifin kalbine "kalb" denilmesi ise mecâzîdir.

Fass, ayrıca vehim ve aklın tefrîkine de değinir. Akıl, şehvetin zıddıdır; vehim ise kalbdir. Hakîkî akıl, Kur'ân ve enbiyânın hâli gibi bir mihek ile ortaya çıkar. Muhakkikîn, eşyayı teemmül ve tefekkürle değil, Rablerinin nûruyla müşâhede ettiklerinden, hükümleri yakîn üzerinedir. İlkā-yı sem'in netîcesi şühûda çıktığından, ancak ehl-i şühûd olan enbiyâya taklîd edenler ilkā-yı sem' etmiş olurlar. Bu Fass, sâlike, kalbin ilâhî hakîkatleri idrâk etme ve ilâhî tecellîlere mazhar olma kabiliyetini anlaması ve kalbî tasarruflarını bu yönde geliştirmesi gerektiğini öğretir.