Kelime-i Üzeyriyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle kader meselesinin tahkîkiyle başlar. Kaynakta belirtildiği üzere, "sırr-ı kader, ancak şiddet-i zuhûrundan dolayı mechûl oldu." Bu, kaderin o kadar aşikâr olduğu ki, gözden kaçtığı anlamına gelir. Sâlik, Hakk'ın emri ve hükmü olmadıkça hiçbir şeyin vâki olmadığını idrâk etmelidir. Daha da önemlisi, Hakk'ın hükmü, ancak mahkûmün-aleyh olan şeyin zâtının ne şekilde hükmettiğine göre tecellî eder. Bu, "ilim ma'lûma tâbi'dir" kaidesinin bir yansımasıdır. Yani, eşyanın ayn-ı sâbiteleri, kendi isti'datlarıyla Hak'tan ne talep etmişse, Hak da o talebe göre hükmeder.

Bu idrâk, sâlike râhat-ı külliyye verir. Zira sâlik, kendisine gelen her şeyin, ilm-i ilâhîde kendi ayn-ı sâbitesinin Hakk'a ne i'tâ ettiyse, kazâ-yı sâbıkta Hakk'ın takdîr buyurduğu şey olduğunu bilir. Bu bilgi, onu makdûr olan şeyin arkasından koşma zahmetinden kurtarır ve makdûr olmayan şeyi talep etmekten vazgeçirir. Bu, rızâ makâmının temelini oluşturur. Sâlik, kendi iradesinin ötesinde bir ilâhî düzen olduğunu kabul eder ve bu düzene teslim olur.

Bir diğer önemli ders, küfür meselesine irfânî bir bakış açısı getirmektir. Kaynakta, "Kazâ olması cihetinden küfre râzıyım; çünkü küfür kazâ cihetinden küfür değildir" denilmektedir. Küfür, irâde-i ilâhiyyeye nisbetle "küfür" demek câiz değildir, zira o küfür, irâde-i ilâhiyye muktezâsınca vâki olmuştur. İrâde ise ilme, ilim de abd-i me'mûrun ayn-ı sâbitesinin hâline ve isti'dâdına tâbi'dir. Bu durumda kazâ-yı küfür, Hakk'a nisbetle küfür değil, ayn-ı hikmettir. Sâlik, bu inceliği kavradığında, zahirde kötü görünen şeylerin dahi ilâhî bir hikmet taşıdığını anlar ve cehalet kaynaklı itirazlardan uzaklaşır. Bu, sâlikin "makzî" ile "kazâ" arasındaki farkı idrâk etmesiyle mümkündür. Makzî (kulun fiili) çirkin olabilirken, kazâ (Hakk'ın hükmü) her zaman güzeldir.

Enbiyânın dahi ilimlerini vahy-i hâss-ı ilâhî tarîkiyle alması ve aklın hakîkati idrâkteki acziyetini bilmesi, sâlike akla aşırı güvenmekten kaçınmayı öğretir. Enbiyâ, "nazar-ı aklîden sâzicedir" kalpleri, yani aklî nazarlarını kullanmamışlardır. Onlar, melek vâsıtasıyla aldıkları ihbârât-ı ilâhiyyeyi aynen tebliğ etmişlerdir. Sâlik de, ancak zevk ile nâil olunan şeylerin idrâkinde aklın yetersizliğini bilmeli ve kalbini ilâhî tecellîlere açmalıdır. İlm-i kâmil, ancak Hak'ın basiret ve gözlerden örtüyü kaldırdığı tecellî-i ilâhîde hâsıl olur. Bu, sâlikin keşf ve zevk yolunu araması gerektiğini gösterir.

Sonuç olarak, sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, kaderin ilâhî hikmetini kavramak, rızâ makâmına ulaşmak, zahirdeki çirkinliklerin bâtınî güzelliklerini görmek, aklın sınırlarını idrâk etmek ve kalbini ilâhî tecellîlere açmak üzerine kuruludur. Bu dersler, sâlikin Hak'la olan bağını güçlendirir ve onu mârifet-i tâmmeye ulaştırır.