Kelime-i Üzeyriyye "Kelime-i Üzeyriyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kelime-i Üzeyriyye, tasavvufî bir mertebe olarak "hikmet-i kaderiyye"yi ele alır. Bu hikmet, Hz. Üzeyr'in (a.s.) sırr-ı kadere olan rağbeti ve kudretin makdûra taalluku keyfiyetini anlamaya yönelik talebi etrafında şekillenir. Hz. Üzeyr'in, "Allah Teâlâ mevtinden sonra bunu nasıl ihyâ eder?" (Bakara, 2/259) şeklindeki suali, başlangıçta bir istib'âd (uzak görme) ve isti'zâm (büyük görme) olarak algılanmıştır. Ancak eserde bu sualin, Hz. İbrâhîm'in (a.s.) "Yâ Rab, ölüyü nasıl diriltirsin, bana göster!" (Bakara, 2/260) talebi gibi, "zevk-i ilâhî" ve "ıttılâ'-ı ilâhî" üzere kudretin makdûra taallukunun zevkan müşâhedesini talep etmek olduğu açıklanır.

Hz. Üzeyr'e gelen ilâhî itâb (sitem), onun sırr-ı kader ilmini nübüvvet makamının muktezâsına muhalif bir tarzda talep etmesinden kaynaklanır. Zira nübüvvet makamının hakkı, her azîmi kudret-i ilâhiyyenin yanında istisgār etmektir. Üzeyr (a.s.) ise, zevk-i ilâhî üzere, ilâhî hasâisten olan bir şeyi talep etmiştir. Bu durum, Hak Teâlâ'nın "Eğer bu talepten vazgeçmezsen, elbette ismini nübüvvet defterinden silerim!" şeklindeki vahyine sebep olur. Bu itâb, Üzeyr'e keşif ve tecellî yolunun açılacağı, ancak tecellînin kişinin isti'dâdına göre olacağı ve bu isti'dâdın ötesindeki sırr-ı kader bilgisinin ilâhî hasâisten olduğu hakikatini idrak etmesi içindir.

Hz. Üzeyr'in yüz yıl imâte edilip sonra ihyâ edilmesi, ona hakka'l-yakîn zevkini yaşatarak kudretin makdûra taallukunu kendi nefsinde müşâhede ettirir. Bu tecrübe, kaderin ancak keşif ve ilâhî ıttılâ ile idrak edilebileceği, mahlûkun bu zevke iştirak edemeyeceği hakikatini ortaya koyar. Dolayısıyla, Kelime-i Üzeyriyye, kaderin sırrına vâkıf olmanın ancak fânî-fillâh olup Hakk'a ilticâ ettikten sonra, ilâhî inâyet ve keşif yoluyla mümkün olduğunu vurgular. Bu hikmet, kazâ ve kaderin ilâhî ilimdeki mertebelerini ve eşyanın a'yân-ı sâbitelerindeki hakikatlerini de tafsilatlı bir şekilde açıklar.