Kelime-i Yûnusiyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, bu eserde özellikle hayâl mertebesi ve fakr kavramı üzerinden işlenir.

1. Hayâl Mertebesinin İdrâki ve Hakk'ın Müşâhedesi:

Sâlik, rüyalarda ve hayâlî sûretlerde görülenlerin dahi mahsûs olduğunu, yani idrâk edilebilir olduğunu anlamalıdır. Hz. Yusuf'un rüyası örneğinde olduğu gibi, hayâlî sûretlerin bilâhare mahsûs hale gelmesi, sâlike "zevki Muhammedi"nin kapısını aralar. Bu zevk, "gaflet uykusundan ibâret olan bu hayât içinde suver-i hissiyye-i hayâliyyede mütecelli olan Hakk'ı tahayyül tariki ile müşâhede etmek"tir. Sâlik, fenâ-fillâh ile bu gafletten uyanıp bekâ-billâh sabahına eriştiğinde, "bu suver-i kevniyye ve ecsâm-ı hissiyyede zâhir olan Hak olduğunu, vahdet gözü ile temâşâ edip onunla ta'bir eylemek" makâmına ulaşır. Bu, sâlikin günlük yaşamında karşılaştığı her sûrette Hakk'ın tecellîsini görme idrâkidir.

2. Fakr-ı Külli ve Esmâ-i İlâhiyyenin Zılleri:

Sâlik, kendisinin ve âlemdeki her şeyin Hakk'a muhtaç olduğunu, yani "fakr-ı külli" ile muttasıf olduğunu idrâk etmelidir. "Siz Allah Teâlâ'ya muhtaçsınız" âyeti (Fâtır, 35/15) bu fakrın zâtî bir sıfat olduğunu vurgular. Sâlik, kendi esmâsının dahi esmâullah olduğunu, çünkü iftikârın yalnızca O'na ait olduğunu anlamalıdır. Kevnî esmâların tenezzülâtı ve sıfat-ı kevnîye ile ittisâfı, buhârın su, kar, buz gibi farklı isimler alması örneğiyle açıklanır. Bu, sâlikin kendi varlığını ve âlemdeki her şeyi Hakk'ın esmâsının birer zılli olarak görmesini sağlar.

3. Vehim ve Hayâl Âleminden Arınma:

Sâlikin Hak yolundaki en büyük engellerden biri "âlem-i vehim ve hayâl"dir. Bu âlem, "yolcu için bir sedd-i azimdir." Sâlik, kendi vücûdunun ve âlemin hey'et-i mecmuasının "vücûd-ı vehmî"lerden ibaret olduğunu, onların esmâ-i ilâhiyyenin zılâli olup bir hayâlden ibaret bulunduğunu bilmelidir. Bu idrâk, sâlikin mükâfâta tama' ve mücâzâttan havf etme gibi isneyniyetten kurtulmasını sağlar. Âlemin ve insanın "hayâl içinde hayâl" olduğu hakikati, sâlikin basiret gözünü açar ve onu cemâl-i ahadiyyeti tüm âlemdeki mazharlarda müşâhede etmeye yöneltir.

4. Kurbiyet ve Tevhid Ehli Olma:

Sâlik, nefsini tezkiye ve kalbini tasfiye ederek, âlem-i misâlden yansıyan sûretleri hayâl-i insânîsinde doğru bir şekilde idrâk etmelidir. Riyâzât ve mücâhedât ile kalbini saflaştıran ârif, âlem-i misâlden yansıyan sûretleri hâl-i nevmde veya uyanıkken müşâhede edebilir. Bu saflık, sâlikin Hakk'a olan kurbiyetini artırır. "Kurb-i nevâfil" ve "kurb-i ferâiz" mertebeleri, sâlikin Hakk'ın sıfatlarında ve zâtında fâni olmasıyla elde edilir. Kurb-i ferâizle Hakk'ın zâtında fâni olan sâlik, Hakk'ın işitmesi ve görmesi olur; o, Hakk'ın sûretidir. Bu makâma ulaşanlar, yani Hz. Peygamber'in vârisleri, "ehl-i tevhid"dir. Onlar, "kendinden fâni, dost ile bâki" olanlardır.