Kelime-i Yûsufiyye "Kelime-i Yûsufiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kelime-i Yûsufiyye, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem eserindeki 27 Fass'tan biridir ve Yûsuf (a.s.)'ın şahsında tecelli eden ilahî hikmeti ele alır. Bu Fass'ın ana hikmeti, rüyaların, âlem-i misâlin ve mütehayyilenin ilahî mârifet yolundaki önemidir. Yûsuf (a.s.)'ın hayatı, rüyalarla şekillenmiş ve bu rüyaların tevili onun kaderini belirlemiştir. Bu durum, sâlik için hayâl âleminin sadece bir vehimden ibaret olmadığını, aksine ilahî hakikatlere açılan bir pencere olduğunu gösterir.

Kitapta, Zekeriyyâ (a.s.)'ın müdebbiri olan "Mâlik" ism-i şerifi üzerinden "hikmet-i mâlikiyye"nin izahı yapılırken, rahmetin zuhuru ve gazabın tecellisi gibi konulara değinilir. Bu bağlamda, rahmetin zâtî ve sıfâtî olmak üzere iki kısma ayrıldığı ve her şeye vâsi' olan rahmetin "rahmet-i âmme-i zâtiyye" olduğu belirtilir. Bu rahmet, Hakk'ın muktezâ-yı zâtıdır ve esmâ-i ilahiyyenin zuhurunu sağlar. Esmâ-i ilahiyye, Rahmân isminin hakikati olan "ayn-ı vâhide"ye râcidir ve her bir ismin rahmetten bir nasibi vardır. Rahmetin vâsi' olduğu ilk şey, rahmetin kendi nefsidir; ardından "ayn-ı vâhide"nin şey'iyeti gelir ki bu, "hakikat-i Muhammediyye"dir. Bu mertebe, Hakk'ın zât-ı ahadiyyet mertebesinden vâhidiyet mertebesine tenezzülüdür.

Rahmetin zuhuru, nebâtat örneğiyle açıklanır: Rahmetin nüzulüyle her nebâtın isti'dâdına göre semerâtı zuhur eder. Gül ağacından gül, diken ağacından diken çıkması gibi, esmâ-i ilahiyyenin isti'dâdlarına göre rahmetin feyezânı farklı tecelliler gösterir. Hâdi isminin mazharında hidâyet, Mudill isminin mazharında dalâlet zuhur eder. Bu, rahmetin her bir isim üzerine sereyanında tefavüt olmadığını, tefavütün esmânın isti'dâdlarından kaynaklandığını gösterir.

"Eser" kavramı, mevcud için değil, ma'dûm için vâki' olduğu belirtilir. A'yân-ı sâbite-i ma'dûme için vâki' olan eser, Hakk'ın vücuduna muktezi olan şeyin, a'yânın isti'dâd ve kabiliyetlerine göre vücud ifâza etmesidir. Sıfatların zât ile ilişkisi "lâ hiye hüve ve lâ hiye gayruhü" (ne O'dur ne de gayrıdır) ibaresiyle açıklanır. Sıfatlar, zâtın vücud-ı hakikisi üzerine ziyade olmuş müstakil bir vücud değildir; aksine zât ile kendileri arasında birtakım niseb ve izafâttır. Bu, akılda zât-ı Hak üzere zâid olarak mevcut olsa da, hâriçte "ayn"ları ve vücudları yoktur.

Rahmete nâil olmanın iki yolu vardır: "tarik-i vücub" ve "tarik-i imtinân". Tarik-i vücub, Hakk'ın kendi üzerine rahmeti farz kılmasıdır ve bu, ittikâ edenler ve zekât verenler için geçerlidir. Bu rahmet, sıfât-ı ilmiyye ve ameliyyeden olan ibadetler ve mârifetullah karşılığında vâsıl olur. Tarik-i imtinân ise rahmet-i âmmedir. Her bir ism-i ilahî, infirâdı üzere cemi'-i esmâ-i ilahiyye ile müsemmâdır ve esmâ, ayn-ı vâhide olan zât-ı Hakk'a delalet eder. Bu sebeple, sâilin herhangi bir isimle rahmet talep etmesi, o ismin zâta delaleti cihetinden umumî bir rahmet talebidir.