Kıyâmet kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Kıyâmet, tasavvufî anlayışta sadece âlemin sonu değil, aynı zamanda bir süreç ve içsel bir dönüşüm olarak da ele alınır. Bu sürecin başlangıcı, Fusûsu'l-Hikem'in Âdem Fassı'nda Âdem'in yeryüzüne gelişiyle ilişkilendirilir. Kaynaklara göre, "kıyâmetin alâmeti Âdem'in yeryüzüne ayak basmasıdır"¹. Eğer Âdem, yani insan nesli yeryüzüne gelmemiş olsaydı, kıyâmet ebediyen kopmazdı; çünkü kıyâmet insan nesli üzerine kopacak bir hadisedir¹·². Bu bağlamda, Âdem'in zuhuru kıyâmet alâmetlerinin birincisi ve en büyüğüdür³.

Kıyâmetin bir süreç olduğu ve Peygamber Efendimiz'in "ıkra'" emriyle başlayan risâlet sürecinin de bu kıyâmet sürecinin bir parçası olduğu belirtilir⁴·⁵. Bu, kıyâmetin sadece son bir olay değil, insanlık tarihi boyunca devam eden bir dönüşüm ve sona eriş süreci olduğunu gösterir. İbn Arabî, Şît Fassı'nda ise kıyâmet yaklaştığında Çin'de doğacak iki kardeşten bahseder ve onların doğumuyla Şît (a.s.) şahsında ilâhî lütfun sona ereceğini öngörür⁶·⁷. Bu, kıyâmetin farklı peygamberlerin hikmetleriyle de bağlantılı olduğunu ve her bir Fass'ın kıyâmetin farklı veçhelerine ışık tuttuğunu gösterir. Kıyâmetin üç türlü olduğu ifade edilir: küçük kıyâmet (kişinin ölümü), orta kıyâmet (kavimlerin kalkması) ve büyük kıyâmet (âlemin bozulması)⁸·⁹. Bu mertebeli anlayış, kıyâmetin sadece kevnî bir olay olmaktan öte, bireysel ve toplumsal mertebeleri de olan geniş bir kavram olduğunu ortaya koyar.