Kıyâmet kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Kıyâmet kavramı tasavvufta dört mertebeli bir derinliğe sahiptir. Birinci mertebe, akâid kitaplarında detaylıca işlenen kıyâmet-i kübrâdır; yani kâinatın sonu, sûrün üfürülmesi, ölülerin diriltilmesi ve âhiret hayatının başlangıcıdır. Bu mertebe, tüm ehl-i kıble tarafından kabul edilen ittifaklı bir hakikattir. İkinci mertebe, her insanın kendi ölümüyle yaşadığı kıyâmet-i sugrâdır. Hadis-i şerifte "ölen kişinin kıyâmeti gerçekleşmiştir" (men mâte fa-kad kâmet kıyâmetuhû) buyrulması, bu mertebenin temelini oluşturur. Fiziki ölümün oluşturduğu farkındalık, küçük kıyâmet olarak adlandırılır². Üçüncü mertebe, sâlikin günlük olarak yaşadığı kıyâmet-i nefsîdir. Bu, nefsin ölmesi, vücut iddiasının çözülmesi ve kişinin nefsini her gün hesaba çekmesiyle gerçekleşen bir "iç kıyâmet"tir. "Ölmeden önce ölünüz" hadisi, bu iradî ölümün ve dirilişi görmek için gerekli olan ön şartın ifadesidir³. Bu mertebede sâlik, nefsini şuurla hesaba çeker ve küçük bir "mîzan" kurar. Dördüncü mertebe ise, sâlikin mânevî sülûkünde ulaştığı makâmî kıyâmettir. Bu, sâlikin her bir makâmda (tövbe, sabır, rıza gibi) nefsinden bir parçayı öldürüp, o makâmın hakikatine dirilmesi anlamına gelir. Bu mertebelerdeki "kalkışlar", "yevm" kelimesinin yalnızca zamani bir günü değil, aynı zamanda bir hâli ve devri ifade etmesiyle de desteklenir¹. Böylece kıyâmet, tasavvufta sadece bir son değil, aynı zamanda sürekli bir mânevî dönüşüm ve hakikatlere uyanış süreci olarak idrak edilir.