Kutub kelimesinin tasavvuftaki anlamı nedir?
Tasavvufta kutub, zamanın manevî mihveri olan, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağında yer alan büyük velîye verilen isimdir. Her zamanda yeryüzünde yalnızca bir kutub bulunur ve o, âlemin manevî nizamını ayakta tutar. Kutub, "gavs-ı a'zam" ve "kutbu'l-aktâb" olarak da bilinir ve mutlak olarak anıldığında en büyük velî, insân-ı kâmil ve hakîkat-i Muhammediyye anlaşılır¹·². O, kendi etrafında döner ve feleğin dönüşü de onun etrafında olur; bu, Allah'ın tecellilerini kendi özünde bulmasının bir sembolüdür³.
Detaylı cevap
Kutub kelimesi sözlükte değirmenin mili, eksen demiri, eksen veya bir topluluğun yöneticisi gibi anlamlara gelir². Tasavvufta ise velîler zümresinin efdali ve başkanı olan, makamına kutbiyyet denilen büyük velîyi ifade eder¹. Kutub, Hak Teâlâ'nın kâinatı idare etmesinde en üst halkayı teşkil eden vasıtadır; onun nazarı altında âlemin manevî nizamı durur ve o yokken kâinatın esmâî tecellîsi düzensizleşir. Bu sebeple "her zamanda bir kutub gerekir" ve kutub vefat ettiğinde Hak hemen yerine bir başkasını ikâme eder, yer asla boş kalmaz.
Kutub, cem'-i camî' makamına sahiptir, yani bütün esmâî mertebeleri kendinde toplar. Aynı zamanda Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir yansıması olarak Hz. Peygamber'in manevî vârisidir. Hak'ın izniyle kâinatta bilfiil tasarruf yetkisine (tasarruf-i tâm) sahiptir. Kim olduğu genellikle gizlidir (mahremiyyet); hatta kendisi bile bu makamını bilmeyebilir, ancak Hak ona gerekli olanı verir. Kutub, gavsın birinci yardımcısı olarak da anılır ve Kutbu'l-Aktab ile Kutbu'l-İrşad gibi görevlileri olduğu belirtilir. Kutbu'l-Aktab, dünyada olacak ne varsa hepsini kaydeder ve alemde faaliyete geçmesini sağlar; Kutbu'l-İrşad ise ilmi hareketleri kontrol eder ve insanları irşad eder⁴·⁵. Kutub, kalplere nur veren bir irşat kutbu veya Allah katında kıymetli bir manevî şah olabilir⁶.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3) · s.174“Tasavvufta ise, veliler zümresinin efdali başkanı, büyük veli ma’nâsında kullanılmış, onun işgal ettiği makama ise kutbiyyet denmiştir. Tasavvufta mutlak olarak”Oku
- 2Terzi Baba (Cilt 2) · s.185“Buradaki açıklamada kutub ve gavs birlikte ele alınarak şu şekide izah edilmiştir. ------------------- “ Sözlükte kutb kelimesi (çoğulu aktâb) değirmenin mili, ”Oku
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10 · s.165““Kutub o olur ki, kendi etrâfını dolanır. Feleğin dönüşü onun etrâfında olur.” &10024; “Kutub o olur ki, kendi etrafını dolanır. Feleğin dönüşü onun etrafında o”Oku
- 4Sohbet Arası Sohbetler CD 8 (2002) · s.86“Kutb-ul Aktab, Kutub, Kutup yıldızı falan derler ya işte Gavs Hz lerinin birinci yardımcısı Kutup, Kutb-ul Aktab katib yani bütün dünyada olacak ne varsa hepsin”Oku
- 5Sohbet Arası Sohbetler CD 21 · s.104“Kutbul aktab, kutup, kutup yıldızı derler, işte gavs hazretlerinin birinci yardımcısı kutup, kutbul aktab, katip yani bütün öyle derler dünyada olacak ne varsa ”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4 · s.280“Birinci faydası şudur ki, o hasta olan kişi, aksine bir kutup (tasavvufta manevi önder) ve yüce bir şah olabilir. Yani, "Ziyaretine gittiğin hasta bir zat, aksi”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.