Lokmân kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Lokman kavramı, tasavvufî tahkikatta, Cenab-ı Hakk'ın doğrudan Zat'ından bahşettiği "hikmet" ile müsemma bir mertebe olarak ele alınır. Kur'an-ı Kerim'de "Andolsun ki, Lokman'a hikmeti verdik" (Lokman 31/12) ayeti, bu mertebenin temel dayanağını oluşturur. Bu ayet, hikmetin dolaylı değil, doğrudan ilahî bir ihsan olduğunu, "biz verdik" ifadesiyle Zat mertebesinden bir tecelliyi işaret ettiğini belirtir. Bu hikmet, ilim, derin kavrayış, doğru söz ve fiil, ilim ile amelin uyumu ve dinde derinlik gibi vasıfları kapsar.

Tasavvufî sülûk açısından Lokman mertebesi, "hikmet-i ihsâniyye"nin tecelligâhıdır. Hikmet verilen kimseye "hayr-ı kesîr" verildiği için, Lokman aynı zamanda "sahib-i hayır" ve "ihsan sahibi" olarak kabul edilir. İhsanın üç mertebesi olduğu gibi, Lokman'ın hikmeti de sâlikin zâhir ve bâtın âlemlerini kuşatan bir terbiye ve irfan sürecini ifade eder.

Lokman'ın oğluna verdiği öğütler (Lokman 31/13-19), bu hikmetin pratik tatbikatını gösterir. Özellikle şirkten sakınma öğüdü, hem zâhirî (bedenî) hem de bâtınî (kalbî) veledin terbiye edilmesinin önemini vurgular. Bâtınî veled olan gönül, esma-i ilahiyyenin zuhur yeri olmalıdır. Eğer eğitilmezse, nefis esmaya sahip çıkarak "Esma-i nefsiyye"ye dönüşür ve bu durum bâtınî âlemde büyük bir şirk oluşturur. Bu nedenle Lokman mertebesi, sâlikin iç dünyasında nefsin ilahî tecellilere sahip çıkmasına engel olmayı ve kalbi şirkten arındırmayı hedefler.

Muhakkikler, Lokman'ın peygamberliği konusunda ihtilaf etseler de, onun "hakîm" vasfı üzerinde ittifak ederler. Ona verilen hikmet, "Muhammedî hikmet"ten ziyade, kendi zamanının ve mertebesinin hikmeti olarak anlaşılır. Bu durum, her mertebenin kendine özgü bir hikmet tecellisine sahip olduğunu gösterir. Lokman mertebesi, sülûk eden her bireye, hem kendisinin hem de neslinin zâhirî ve bâtınî olarak doğru terbiye edilmesi ve şirkten korunması gerektiğini hatırlatan bir irfanî makamdır.