Makâm hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Tasavvufî sülûkta "makâm" ve "mertebe" kavramları arasında önemli bir ayrım bulunmaktadır. Mertebeler, sâlikin Hakikat-i İlâhiyeye ulaşma yolunda katettiği geçici hâllerdir; makâm ise bu mertebelerin aşılmasıyla elde edilen kalıcı ve sahih bir duruştur¹·². Makâm hâline ulaşmak için öncelikle nefs mertebelerinin sıra ile aşılması zaruridir.

Sülûkun başlangıcı olan Nefs-i Emmâre mertebesi, şehvet, gazab, kibir gibi nefsânî arzuların hâkim olduğu, kötülüğü emreden en alt düzeydir⁵·⁶. Bu mertebede sâlik, dünyevî arzulara ve günahlara sürüklenir; ancak zikir ve mürşid-i kâmile teslimiyet ile bu mertebenin zulmeti izale edilmelidir³·⁵.

Emmâre'nin aşılmasıyla Nefs-i Levvâme mertebesine geçilir. Bu mertebede sâlik, günahlarından dolayı kendini kınar, pişmanlık duyar ve tevbeye yönelir; bu, uyanışın başlangıcı ve iç çatışmanın adıdır (K1-484 — K1). Levvâme, mücâhede ve riyâzatın zuhur ettiği bir mertebedir (K2-T3 — K2).

Levvâme'den sonra gelen Nefs-i Mülhime mertebesi, sâlikin kalbinden ilhâm yoluyla iyi ile kötüyü ayırt etmeye başladığı, Hak'tan mesajlar aldığı kritik bir geçiş mertebesidir (K1-272 — K1). Bu mertebe, kurtuluşa giden yolun açıldığı yer olarak kabul edilir (K1-272 — K1).

Bu mertebelerin aşılmasıyla sâlik, Nefs-i Mutmainne'ye ulaşır ki, bu mertebede sükûnet ve huzur hâkimdir (K2-T3 — K2). Makâm-ı Mahmud hâlini yaşayan kimse, artık övülen ve yönelinen bir merkez hâline gelir⁷·⁸. Nihayetinde, Nefs-i Râdıye, Nefs-i Mardiyye ve Nefs-i Sâfiye/Kâmile mertebeleriyle sülûk tamamlanır⁵·⁹·¹⁰. Bu süreç, beşerî nefsin terbiye edilerek enfüsî olarak kendini tanıma ve bulma hâlleridir⁴.