Mârifet kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Mârifet, tasavvufta sülûkun dört kademesinin (şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet) sonuncusu ve vâsıllık makâmıdır (K1-240 — K1). Bu mertebede, Hak'ın bilfiil tanınması ve müşâhede ile yaşanması söz konusudur. Ancak bu yüce hâl, çeşitli sebeplerle zedelenebilir veya örtülebilir.

1. Niyetin Bozulması: Mârifetin bozulmasındaki en önemli etkenlerden biri niyetin safiyetini kaybetmesidir. Sâlikin amellerine riyâ, sum'a veya ucb karışması, mârifetin tahakkuk etmesini engeller. Riyâ, ameli Hak için değil, halk için yapma; sum'a, amelin duyulmasını isteme; ucb ise kendi amelini beğenmedir. Bu üç hâl, "şirk-i hafî" olarak kabul edilir ve mârifetin özü olan ihlâsı ortadan kaldırır (K2-T5 — K2). Nitekim, "Ameller niyetlere göredir" hadisi (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) bu durumu açıkça ifade eder. Kalbin Hak'tan halka dönmesi, riyânın temelidir ve mârifet gibi kalbî bir hâli bozar (K1-3 — K1).

2. Şer'î Edebin Terki: Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâc olarak kabul edilir ve Hak'tan değil, nefisten veya cinden geldiği düşünülür (K2-T5 — K2). Şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebeleri birbirine bağlıdır. Şeriat ve tarikat mertebesinde yaşanan bir hâl, şer'î edebe aykırı olduğunda bozulur ve kaza edilmesi gerekir. Ancak hakikat ve mârifet mertebesinde, lâtif olan muhabbet ağır olan maddeden üstün olduğu için, bazı durumlarda zâhirî bozulmalar mânevî hâli etkilemeyebilir⁴. Yine de, şer'î edepten sapma, mârifetin özünü zedeleyebilir.

3. Gaflet ve Ülfet: Sâlikin hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olması, mârifetin gizlenmesine yol açar (K2-T5 — K2). Nefsin illetler etrafında dolaşması, mârifeti çabuk fâsid eder ve kalplerdeki saflığı giderir¹·². Bu durum, "Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetiyle açıklanır. Mârifet, ilimden farklı olarak müşâhede ile yaşanmış bir hâl olduğundan (K1-240 — K1), bu hâlin idrâkinden gâfil kalmak, mârifetin örtülmesine sebep olur.

4. Nefsanî Sıfatların Üstün Gelmesi: İnsan varlığında ruhanî hükümler üstün geldiğinde nefsanî sıfatlar gizlenir; bunun tersi de geçerlidir. Nefsanî sıfatlar baskın geldiğinde, mârifet gibi ruhanî hâller gizlenir³. Mârifet mertebesinde, kişinin en büyük seyyiâtı kendi vehmî beden varlığıdır ve bunun ortadan kalkmış olması gerekir. Hayalî varlık yerine hakkanî varlığın idrâk ve tesis edilmesi, mârifetin korunması için elzemdir⁵.

Bazen mârifetin gizlenmesi, ilâhî bir lütuf olarak da tecelli edebilir; bu durum sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlar (K2-T5 — K2). Sultanın tebaasından gizlenmesi gibi, gayb olan mârifet de bazen izzet ve azamet gereği gizlenir⁶.