Mir'at-ül İrfân ve Şerhi "Mir'at-ül İrfân ve Şerhi" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Eser, irfanın ve mârifetullahın hakikatini, özellikle de "Nefsini bilen Rabbini bilir" Hadîs-i Şerîfi ekseninde işler. Bu Hadîs-i Şerîf, eserin anahtarını ve merkez argümanını oluşturur. Kitap, irfan sahibi olmanın, kişinin kendi varlığını Hakk'ın varlığı olarak idrak etmesiyle mümkün olduğunu vurgular. Bu idrak, kişinin kendi nefsini Allah'ın gayrı olarak görme yanılgısından kurtulmasını sağlar.

Kitapta, irfan sahibi geçinen bazı kimselerin, fena ve yokluk yoluyla varlık bağından kurtulduklarını zannettikleri ancak bunun yanlış bir zan olduğu belirtilir. Bu kişiler, varlığı yok sayarak veya fenanın da fenasını arayarak aslında Hakk'tan gayrı bir varlığın mevcudiyetini ispat etmiş olurlar ki bu da şirktir. Eser, gerçek irfanın, kişinin kendi varlığının Allah'ın varlığı olduğunu idrak etmesiyle gerçekleştiğini savunur. Bu durumda, kişinin kendine ait bir varlığı, kelamı veya fiili olmaz; her şey Allah'ın varlığı, kelamı ve fiili olarak tezahür eder.

"Mir'ât-ül İrfân ve Şerhi", ayrılık ve birleşme gibi kavramların da bu irfan makamında mânâsını yitirdiğini ifade eder. Ârifin de mârufun da, vâsılın da mevsulün de O olduğu hakikati ortaya konur. Bu anlayışa göre, şirkten kurtulmanın yolu, anlatılan bu mânâ çemberi içine girmekten geçer. Eser, tasavvufî sülûkta fenâ halinin yanlış anlaşılmalarına dikkat çekerek, yokluğa gitmenin veya mahvın söz konusu olmadığını, aksine irfan sahibinin kendi varlığını Hakk'ın varlığı olarak sezdiğini belirtir. Bu, ilâhî benliğe, yani gerçek kimliğe geçişin bir ifadesidir. Kitap, bu derin mânâya erebilen kişinin, kendisine mal edeceği hiçbir varlığının kalmayacağını, zâhirde ve bâtında Hakk'ın varlığının tecellîsi olacağını vurgular.