Mir'at-ül kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Mir'âtü'l-İrfân kavramı, tasavvufta sâlikin kendi özünü bilerek Hakk'ı idrak etmesi mertebesinde işlenir. Bu, ilim, hâl ve makam aşamalarından geçerek tahakkuk eden bir durumdur.

1. İlim Aşaması: Sâlik, "Nefsini bilen Rabbini bilir" (men arefe nefsehu fekad arefe rabbehu) hadisinin mânâsını akıl yoluyla öğrenir. Kitaplarda okur, sohbetlerde dinler ki, kendi varlığının aslında Hakk'ın varlığından ayrı olmadığını, her şeyin O'nun vechi olduğunu teorik olarak kavrar. Ancak bu aşamada henüz bu bilginin kalpte bir karşılığı yoktur.

2. Hâl Aşaması: Sâlik, zikir, murakabe veya mürşidinin himmetiyle bu hakikatin geçici parıltılarını yaşar. Bir an için kendi benliğinin eridiğini, Hakk'ın varlığının her şeyi kuşattığını hisseder. Bu, "ben Allah'ım" diyen bir eren kişiyi duyduğunda şaşırmadan, o sözün Hakk'tan geldiğini idrak etmeye yakın bir hâldir. Ancak bu hâl henüz sâbit değildir, gelip geçicidir.

3. Makam Aşaması (Mir'âtü'l-İrfân): Bu aşamada, sâlikin yaşadığı hâl sâbitleşir ve bir makama dönüşür. Sâlik, kendi varlığının yokluğunu idrak ederek, Hakk'ın varlığıyla var olduğunu müşâhede eder. Bu, "mü'min mü'minin aynasıdır" hakikatinin tam olarak yaşandığı yerdir. Sâlik, artık kendi gözüyle değil, Allah'ın gözüyle bakar, O'nun nazarıyla görür. Bu makamda, "gören ve görülen, var olmuş olan ve var eden, anlayan ve anlaşılan, bilinen ve bilen"in tek bir şey olduğu idrak edilir. Şehadet mertebesine ulaşılır; "nefsleri Hakk'tan gayrı değildir" ve "Allah şâhittir ki kendinden başka ilah yoktur" ayetlerinin mânâsı tecelli eder. Sâlikin gönül evi, dünya ve ahireti dahi içine almayacak kadar genişler, çünkü Hakk'ın varlığına şahitlik eden bir gönül, mahlukatın sınırlılıklarından arınmıştır. Bu makamda vehim ve zan kırıntıları tamamen silinir, şüphe kalmaz. Sâlik, "tam bir sofi vasfını alan kimse mahlûk olamaz" denilen hâle erişir, yani yaratılmışlık vasfından sıyrılır ve Hakk'ın vechi ile kaim olur. Bu, "küllü şey'in hâlikun illâ vechehu" ayetinin mânâsının idrakidir; her şey helak olurken, Hakk'ın vechi bâki kalır ve sâlik bu vechin tecelligâhı olur. Bu makam, sâlikin kendi varlığının yokluğunu idrak ettikten sonra bir daha geri dönmeyeceği, gerçek varlığını bulduğu bir hâldir.