Mîzân kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Mîzân, tasavvufta sadece âhiretteki amellerin tartıldığı bir terazi¹ olmanın ötesinde, kâinatın ve insanın içsel dengesini de ifade eder. Bu denge, sâlikin sülûku boyunca muhafaza etmesi gereken bir hakikattir. Ancak bu mîzânın bozulması veya gizlenmesi, sâlikin mânevî ilerlemesini sekteye uğratan ciddi tehlikeler barındırır.

Niyetin bozulması, mîzânın sapmasındaki ilk ve en önemli sebeptir. Hadîs-i şerîf "innema'l-a'mâlü bin-niyyât" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) bu durumu açıkça ortaya koyar. Sâlikin niyetine riyâ (amelini halka gösterme), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) karıştığında, amel ve hâl bozulur. Riyâ, ibâdetin hakikatini bozan temel bir hastalıktır ve Ma'ûn Sûresi'nde namazın riyâkârlıkla kılınmasının kınanmasıyla vurgulanır. Bu durum, amelin "şirk-i hafî"ye dönüşmesine yol açar ve mîzânın adaletini zedeler.

Şer'î edebin terk edilmesi, mîzânın bozulmasına neden olan ikinci durumdur. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâçtır; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî, şer'a muvâfık olmayan keşfin hayâl olduğunu belirtir. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde de mîzânın şeriat hükmü olduğu ve şeriat dairesinde muamele etmenin ruhun ve nefsin hakkını vererek itidal dairesinde kalmayı sağladığı ifade edilir². Şer'î edebin terki, bu ilâhî mîzânı bozar ve sâliki aşırılığa veya eksikliğe sürükler.

Gaflet ve ülfet, mîzânın gizlenmesine yol açan üçüncü durumdur. Sâlik, hâlin sahibinden (Allah'tan) gâfil olup hâle âşık olduğunda, hâl gizlenir. Bu, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetinde belirtildiği gibi, Hak'tan uzaklaşmanın bir sonucudur. İçsel olan kuvvet bulduğunda dışsal olanın gizlenmesi gibi³, ruhanî hükümlerin üstün gelmesiyle nefsanî sıfatlar gizlenir. Ancak bu gizlenme, gafletle olduğunda mîzânın hakikatini perdelere⁴. Bazen bu gizlenme bir lütuf olarak gelse de, sâlikin gafletiyle mîzânın idrâki kaybolur ve denge algısı zayıflar.