Mîzân kavramının sâlik için pratik yansıması nedir?

Sâlik için mîzân kavramının pratik yansıması, öncelikle akâidî mîzân mertebesinde, âhirette amellerin tartılacağına dair kesin bir iman taşımaktır. Bu iman, sâlikin dünyadaki her fiilini bir sorumluluk bilinciyle yapmasına vesile olur. İkinci olarak, ahlâkî mîzân mertebesinde, sâlikin kendi nefsini sürekli muhâsebeye çekmesi esastır. Bu muhâsebe, "her nefs yarın için ne hazırladığına baksın" (Haşr 18) emrinin yaşanmasıdır. Sâlik, bu dünyevî hayatında bütün fiillerini bir muhâsebe mîzânına çekmeli, hatta cisminin bütün uzuvlarının fayda ve zararda "Biz şâhidiz!" diyeceğini mahşer gününden evvel dinlemelidir¹. Üçüncü olarak, sâlikin kendi mîzân-ı hayâlini ve kıyas terazisini kullanmaktan tamamen vazgeçmesi gerekir. Zira bu hayalî mîzân, dış görünüş, kılık kıyafet gibi zâhirî şeyleri tartmakla meşguldür ve mânâyı ölçemez². Sâlik, nâkısı kâmilden ayırmak için kendi hayalî mîzânından feragat etmeli, ayânen müşâhede olunan şey ile kıyasen bilinen şeyin mâhiyetlerini idrâk etmelidir². Dördüncü olarak, sâlikin manevî yolculuğunda "denge (mîzân) ve adâlet (adl)" ilkesini benimsemesi, nefsî zaaflarını telafi etmek ve onlardan ders almak zorundadır³. Bu, aynı zamanda Allah'ın kâinata koyduğu mîzânı (Rahmân 7-9) idrâk ederek, şeriat mertebesinde haksızlık ve taşkınlık etmemek, ibâdetlerde aşırıya kaçmamak için bir uyarıdır⁴. Sâlik, fenâfillah mertebesine ulaştıktan sonra dahi bu hâlde kalma arzusunu yenerek, mîzânı korumalıdır⁴. Son olarak, sâlikin akl-ı cüz'îsi, insân-ı kâmilin akl-ı kâmiliyle karışınca, Hak'ın kudretiyle bir kuvvet ve nur-i idrâk hâsıl olur ki bu da mîzânın bir tecellîsidir⁵.