Mîzân kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Mîzân kavramının zâhir-bâtın mertebeleri, tasavvufî idrâkte birbirini tamamlayan iki veçhedir.

Zâhirî Mîzân: Bu mertebe, öncelikle âhirette amellerin tartılacağı ilâhî terazi olarak anlaşılır¹. Kur'ân'da defaatle geçen mîzân kelimesi, Enbiyâ Sûresi 47. ayetteki "biz kıyamet günü adâlet terazilerini koyarız" ifadesiyle bu zâhirî tartıya işaret eder. Bu, kelâm ilminde âhiret hayatının altı temel sınamasından biri olarak kabul edilir ve hasenât ile seyyiâtın muvâzenesini içerir¹. Hz. Peygamber'in hadisleri de mîzânın hassâsiyetini gösterir¹. Sâlik için zâhirî mîzân, her amelinde kendisini Hakk'ın hükmüne çekme idrâkidir.

Bâtınî Mîzân: Bu mertebe, insanın iç âleminde, kalbinde kurduğu dengeyi ifade eder. Rahmân Sûresi 7-9. ayetlerdeki "göğü yükseltti ve mîzânı koydu... mîzânda taşkınlık etmeyin, mîzânı düşürmeyin" beyânı, kâinatın bizzat bir denge üzerine kurulu olduğunu ve bu dengenin Hakk'ın 'el-Adl' isminin tecellîsi olduğunu gösterir. Sâlik, seyrini tamamladığında bâtın ve zâhir, dünya ve âhiret, şeriat ve mârifet arasında dengeyi ve hukuku sağlamalıdır²·³. Bu dengeyi kuran kişi "Zülcenaheyn" (iki kanatlı) olup, ancak bu şekilde yükselebilir²·³. Bâtınî mîzân, kalbin Hak ile halk arasındaki dengesi olarak da tanımlanır. İnsan, zâhirî duyularıyla zâhir âlemini müşahede ederken, bâtınî duyularıyla da gayb âlemini idrâk eder⁵·⁶. Bu idrâk, bâtının müşahede edilemeyip bilindiği bir hâldir⁷·⁶.

Zâhir-Bâtın İlişkisi ve Mîzân: Zâhir ve bâtın, birbirine muhtaç iki veçhedir; bâtın olmazsa zâhir ortaya çıkamaz, zâhir olmazsa da bâtının fiiliyatı meydana çıkmaz⁴. Bu iki mertebe birbirinden ayrılamaz, çünkü insanın zâhiri ile bâtını aslında ayrı şeyler değildir⁴. Mîzân, akıl semâsının ikiye ayrılması ve teraziye yaklaşma olarak da ifade edilir⁸. İnsân-ı Kâmil'in elini tutanlar için zâhir-bâtın bilgi kapıları açılır ve bu kapılardan haberi olmayan şeytan aciz kalır⁹.