Mücâdele 11 ayeti hangi Fass ile bağlanır ve neden?

Mücâdele Sûresi'nin 11. âyeti ("Ey iman edenler! Size 'Meclislerde yer açın!' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin. 'Kalkın!' denildiği zaman da kalkın ki Allah, sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.") verilen kaynaklarda doğrudan belirli bir Fass ile ilişkilendirilmemiştir. Ancak, âyetin "Allah, sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin" kısmı, tasavvuftaki mânevî yükseliş ve mertebe kat etme anlayışıyla yakından ilgilidir.

Tasavvufta sâlikin nefs mertebelerini aşarak mânevî dereceler kazanması, mücâhede ile mümkündür. Mücâhede, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli bir iç savaştır ve sülûkun temel disiplinidir¹. Bu mücâdele, "rece'nâ mine'l-cihâdi'l-asgar ila'l-cihâdi'l-ekber, kîle ve mâ'l-cihâdü'l-ekber? kâle: cihâdü'n-nefs" hadisinde belirtildiği üzere, nefsin alçak isteklerine karşı kalbî bir çabadır.

Mücâhede sonucunda elde edilen mânevî yükseliş ve ilim, İsmail Fassı'nda geçen "Hikmet-i Aliyye — saîd olmanın sırrı, Rabb-ı hâs, mârifet-i Rabbâniyye, teslim-rıza ekseninde" kavramlarıyla örtüşür². Bu Fass, saîd olmanın sırrını ve Rabbânî mârifeti ele alır ki bu da âyette bahsedilen "derecelerle yükselme" hâliyle ilişkilendirilebilir. Ayrıca, İdrisiyye Fassı'nın "tathîr" merhalesi de mücâhedenin bir yeri olarak zikredilir, bu da nefsin arındırılması ve mânevî ilerleme sürecini ifade eder.

Dolayısıyla, Mücâdele 11. âyeti doğrudan bir Fass'a bağlanmasa da, içeriği itibarıyla sâlikin nefs mücâhedesi, mânevî yükseliş ve ilimle derecelenme gibi tasavvufî kavramlarla ilişkilendirilebilir. Bu kavramlar ise özellikle İsmail Fassı ve İdrisiyye Fassı gibi, mânevî kemalât ve Hakk'a vuslat yolculuğunu işleyen Fass'larda derinlemesine incelenir³.