Mücâhede hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Mücâhede, lugatte "cihâd, çabalama, mücadele etme" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin nefsiyle yaptığı sürekli mücadeleyi ifade eder. Bu, hadîs-i şerîfteki "büyük cihâd" olarak nitelendirilen nefsin cihâdıdır. Mücâhede hâli, sâlikin kendi içindeki kötü huylar, şehvet, gazab, kibir, hırs gibi nefs-i emmâreye ait sıfatlarla yüzleşmesiyle başlar. Bu başlangıç, genellikle bir mürşidin nazarı, zikir veya murâkabe esnasında kalpte oluşan bir cezbe ile tetiklenebilir.

Mücâhedenin yerleşmesi ve derinleşmesi, sâlikin nefs mertebelerinde yükselmesiyle doğru orantılıdır. Nefs-i Emmâre'den Nefs-i Levvâme'ye geçişte tevbe, mücâhede ve riyâzat hâlleri zuhûr eder. Bu süreçte sâlik, az yeme, az uyuma, az konuşma gibi fizikî riyazatlarla nefsini terbiye etmeye başlar. Mücâhede, sadece kulun gücüyle tamamlanamaz; Hakk Teâlâ’nın yardımı, tevfîki ve inayeti olmadan nefis mağlup edilemez³. Sâlik, bu mertebede "lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" sırrını idrak ederek kendi fiilinde değil, Hakk'ın kudretinde bir varlık olduğunu fark eder³.

Mücâhedenin yerleşmesi için tertîb-i sülûk, yani zikir, virid ve murâkabenin düzenli olarak tatbik edilmesi gerekir. Bu sürekli çaba, nefsin hevâ ve heveslere meyilli kuvvelerini disiplin altına alarak kalbi arındırır, böylece gönülde şevk ve muhabbet rüzgârları eser⁴. Mücâhede, müşâhedenin kapılarını açan bir anahtardır; mücâhedesi olmayana müşâhedeye yol yoktur⁵. Bu hâl, sâlikin normal hayatını yaşarken, gündelik işleriyle meşgul olurken bile kimseye hissettirmeden sürdürdüğü bir farkındalık hâliyle devam eden ömürlük bir mücadeledir⁶.