Muhabbet hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Tasavvufî sülûkta muhabbet hâline ulaşmak, nefs mertebelerinin aşılmasıyla doğrudan ilişkilidir. Nefs-i emmâre, kötülüğü emreden, insanı günahlara ve dünyevî arzulara sürükleyen en alt nefs mertebesidir⁴. Bu mertebede sâlikin kalbi şehvet, gazab, kibir, hırs gibi kötü huyların etkisi altındadır ve bâtınî hâller mahcûbdur. Muhabbet hâlinin tahakkuku için bu mertebenin zulmetinden kurtulmak elzemdir. Zira gerçek muhabbet, sevilenin cefasına karşı kördür; eğer bir kimse sevdiği varlığın cefasından etkileniyorsa, muhabbet iddiasında yalancıdır¹. Bu durum, nefsânî bağlardan ve beklentilerden arınmış bir muhabbet anlayışını işaret eder.

Muhabbet ateşiyle yanmak ve nefsi aldatmak gibi durumlar, ef’âl mertebesi ile esmâ mertebesi arasında yer alır. Sâlikin sıfat mertebesine geçmesiyle bu tür nefsânî muhabbetler terk edilir ve zât mertebesine ulaşılır²·³. Bu, muhabbetin daha yüce bir idrâk seviyesinde yaşandığını gösterir. Nefs-i levvâme mertebesinde sâlik kendini kınar, vicdanı uyanıktır ancak nefsî dürtüler hâlâ mevcuttur. Muhabbetin tam anlamıyla tecellî etmesi için bu kınayıcı hâlden de geçilmesi gerekir. Nefs-i mülhime mertebesinde ise sâlik, iyiyle kötüyü kalbinden ilhâm yoluyla bilir, vicdanının sesi netleşir. Bu mertebe, kurtuluşa giden yolun açıldığı kritik bir geçiş noktasıdır. Muhabbetin kemâle ermesi, nefs-i mutmainne, râdıye, mardiyye ve sâfiye gibi daha üst mertebelerde gerçekleşir. Özellikle nefs-i mutmainne, kalbin sâkinleştiği, Hak'la huzura erdiği bir mertebedir. Bu mertebelerde sâlikin kalbî sükûnu artar, ibadetlerden zevk alır ve Hak sevgisi vazgeçilmez bir hâle gelir. Nihayetinde nefs-i mardiyye, Allah'ın kendisinden razı olduğu nefs iken⁵, nefs-i sâfiye ise saflaşmış, arınmış ve yedi turun son basamağı olan en kâmil hâldir⁶. Bu son mertebelerde muhabbet, nefsânî bağlardan tamamen arınmış, küllî ve ilâhî bir sevgiye dönüşür.