Muhabbet'i yaşamak için günlük amelî tertîb nasıl olmalıdır?

Muhabbetin sâlikin günlük hayatındaki işleyişi, tasavvufî kavramların dört eksende faaliyete geçmesiyle açıklanır.

Niyet ekseninde işleyiş: Muhabbet, sâlikin kalbini Allah'a yöneltmesiyle başlar. Bu, Hak'ka duyulan sevginin bir tohum gibi kalbe ekilmesidir. Muhabbet, Hak'ın kuluna ve kulun Hak'ka duyduğu karşılıklı sevginin adıdır. Bu niyet, kulun Hak'ka olan teveccühünü ifade eder.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyetin uzuvlara intikâl etmesiyle amel ortaya çıkar. Muhabbeti yaşamak için günlük amelî tertîbde, mürşid tarafından verilen düzenli zikirler ve dualar (vird) önemli bir yer tutar (Vird). Bir sâlikin günlük virdi yoksa, her gün en az bir yaprak Kur'ân-ı Kerîm'i meal ile birlikte sesli okuması ve tefekkür etmesi tavsiye edilir². Bu tür düzenli ameller, muhabbetin tezahürüdür. Ayrıca, namaz da kulun Hak'la buluştuğu bir mîrâc olarak muhabbetin fiilî bir göstergesidir.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli ameller, kalpte hâller bırakır. Düzenli zikir ve Kur'ân tefekkürü gibi muhabbet odaklı ameller, sâlikin kalbinde sekîne, ünsiyyet ve muhabbet hâllerinin zuhûruna yol açar. Bu hâller, sâlikin günlük hayatında manen daha dayanıklı ve muhabbetli olmasına katkı sağlar³. Muhabbet, hâllerin en yumuşak ama en güçlü olanıdır ve mücâhedeleri tahammül edilebilir kılar.

Mârifet ekseninde işleyiş: Hâllerin devamlılığı, sâlikin mârifetini, yani Hak'ka dair bilgi ve idrâkini geliştirir. Bu sayede sâlik, hakîkatin ta kendisiyle yaşama mertebesi olan Hakkel Yakîn'e ulaşma yolunda ilerler (Hakkel Yakin). Muhabbetin bu dört eksendeki işleyişinin kemâli, niyet ile fiilin, hâl ile mârifetin tek bir noktada birleşmesiyle, yani ihlâsla mümkündür. Bu tertîb, Hakîkat tâlibinin kendi fikriyle yaptığı amel ve mücâhedenin haddinden fazla veya eksik olmasını engelleyerek, insân-ı kâmil mürşidin tertibi ile itidalli bir yol izlemesini sağlar¹.