Muhtelif kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?
Tasavvufta "muhtelif" kavramı, mertebeler arası farklılıkları ve bu farklılıkların idrak ediliş biçimlerini ifade eder. Her mertebenin kendine özgü hükümleri, anlayışları ve tatbikatları bulunur. Ef'al, Şeriat, Tarikat, Hakikat ve Marifet gibi mertebelerin her birinde, aynı hakikat farklı şekillerde tecelli eder ve bu tecelliler, sâlikin idrak seviyesine göre yorumlanır. Bu mertebeler arası geçişler ve idrak farklılıkları, sâlikin mânevî yolculuğunda ilerlemesi için zaruridir ve her mertebenin kendine has bir ilmi ve tatbiki vardır.
Detaylı cevap
Muhtelif kavramı, tasavvufî mertebelerdeki farklı idrak ve tatbikatları vurgular. Ef'al mertebesinde, her şeyin Hakk'tan zuhur ettiği bilgisi ilmen mevcut olsa da, bu mertebede "katil de Hakk, maktul de Hakk" gibi bir anlayış, şeriat hükümlerini ortadan kaldırır ve toplumsal düzeni bozar. Bu nedenle, Ef'al mertebesindeki bir anlayışın Şeriat mertebesine tatbik edilmesi altüst oluşa yol açar. Her şeyin mizan üzere halk edildiği gibi, ilmin de her sahasında ayrı bir ölçüsü vardır. Eğer her şey Ef'al mertebesinde hallolsaydı, ilim öğrenmeye, tefekküre ve zikre gerek kalmazdı.
Şeriat mertebesinde, fıkhi hükümler ve sosyal yaşantıyı düzenleyen kurallar esastır. Bu mertebede ayetler, "iyilik edin, kötülük yapmayın" gibi fıkhi manada yorumlanır. Bu, sâlikin dışsal davranışlarını düzenler ve nefs-i emmareye düşmesini engeller. Şeriat mertebesinde donukluk hissedilebilir, ancak bu mertebe, sâlikin korunmasını sağlar.
Tarikat mertebesine gelindiğinde, ibadetlere duygusallık eklenir. Şeyh efendi muhabbeti gibi unsurlar bu mertebede öne çıkar. Zikirler ve güzel zaman geçirmeler bu mertebenin özelliklerindendir. Ancak bu duyguların Hakikat mertebesine geçişte perde olabileceği belirtilir.
Hakikat mertebesine geçildiğinde, duyguların terk edilmesi gerekir, zira bunlar ilerlemeye mani olabilir. Bu mertebede, ayetlere daha farklı bir gözle bakılır ve derinlikleri idrak edilmeye başlanır.
Marifet mertebesi ise, bütün bu mertebelerin hallolduğu, ilahi ilme ihtiyaç duyulan en üst seviyedir. Bu mertebede, Esma-i İlahiye'nin hakikati idrak edilir ve sâlikin kendi varlığındaki ilahi isimlerin tecellileri helal olur. "Şah damarından daha yakınım" ayeti, okuyanın mertebesine göre farklı şekilde değerlendirilir. Ef'al mertebesinden okuyan kişi fıkhi manada anlarken, Marifet mertebesindeki kişi çok daha derin bir idrakle yorumlar. Ayet aynı olsa da, sâlikin mânevî derinliği arttıkça, ayetin sunduğu lütuflar ve ifadeler de farklılaşır. Bu durum, "denizin içine girmiş dalgıç" ile "yüzeyde yüzen" kişinin denizi farklı algılamasına benzetilir. Her mertebenin kendine özgü bir ilmi ve tatbiki vardır ve bu farklılıklar, sâlikin Hakk'a doğru ilerlemesinde önemli bir rol oynar. Ancak, bu ilerleyişte hayali kurgulardan ve "her şeyi bitirdim" yanılgısından kaçınmak için ihtiyatlı olmak gerekir.
Kaynaklar
Bu cevabın dayandığı eser — kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Kaynak · s.185“bir şey değildir. Ama bu anlayış Marifet mertebesi düzeyinde olan bir anlayıştır. Ef’al mertebesinde geçmez. İşte insanı şaşırtan bu mertebeler arası farktır. O”Oku
- 2Kaynak · s.107“gelir, o ef’al mertebesi maddi manada olursa ef’al tecellisi olmaktadır. Ama ilmi manada bir tecelli olursa yani kişinin aklına gönlüne herhangi bir şey gelirse”Oku
- 3Kaynak · s.121“ruhani hale dönüştürülmek gerekiyor. O zaman bunlar yetimlikten kurtulmuş anası babası aslı olan Esma-ı İlahiye ailesi veya cemiyeti veya cemati olarak bizlerin”Oku
- 4Kaynak · s.193“halidir. Ahsen-i Takvim üzere halk edilmiş olan insan Allah’ın son ve en kemalli libasıdır. Onunla kendisini perdeler. Herkeste öyle midir değil midir o ayrı ko”Oku
- 5Kaynak · s.203“aldığı isimdir وَنَفَخْتُ Buna da Ruh-u Sultani deniyor, yukarıya doğru tekrar dönüş seyr-i sulukta bu Museviyet mertebesine kadar getiriyor. وَنَفَخْتُ Hakikat”Oku
- 6Kaynak · s.187“mertebeler üzerinde yavaş yavaş hükmünü yürütüyor zaten. O dediğin de bir sistem düşünülebilir de ondan daha önce yapmamız gereken şeyler var, bize önce lazım o”Oku
İlgili sorular
- Mü'minûn kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?
- Tûr kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?
- Kelime-i Yûnusiyye "Kelime-i Yûnusiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?
- Mübârek kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?
- Kamer Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.