Nefs-i Emmâre'nin üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında üç dil esastır: lugat, akâid ve mârifet. Nefs-i Emmâre de bu üç dilde farklı katmanlarda idrâk edilir.

Lugat Dili: Nefs-i Emmâre, Arapça kökenli bir terkip olup, "kötülüğü emreden nefs" anlamına gelir. Bu tanım, Yûsuf Sûresi'nin 53. âyetinde geçen "innen-nefse le-emmâretün bi's-sû' illâ mâ rahime rabbî" (nefs kötülüğü emredicidir, ancak Rabbim'in rahmeti müstesnâ) ifadesine dayanır. Bu dil, kelimenin etimolojik kökenini ve herkesin paylaştığı zâhirî mânâsını ortaya koyar.

Akâid Dili: Tasavvufî sülûkun yedi nefs mertebesinin ilk basamağıdır. Bu mertebede sâlikin süflî yapısı, yani dünyaya ve hazlara yönelen vechesi hâkimdir. Şehvet, gazab, kibir, hırs, hased, riyâ ve tama' gibi kötü huylar bu mertebenin belirgin özellikleridir. Nefs-i Emmâre'nin aşılması için tevbe-i nasûh ve mürşid-i kâmile teslimiyet zaruridir. Bu mertebede ancak zâhirî ibadetlerin ve şer'î emirlerin tatbiki mümkündür; bâtınî hâller henüz mahcûbdur. Resulullah'a tabi olma sayesinde Nefs-i Emmâre'nin "kıyameti kopar" ve Nefs-i Levvâme dirilir¹.

Mârifet Dili: Nefs-i Emmâre, sâlikin kendi benliğindeki geçici "azîz ve mâlik" sıfatlarını Hakk'tan bağımsız olarak kullanma eğilimini ifade eder²·³. Bu, nefsin süflî yapısının, yani insanın hayvânî temayüllerinin merkezi olan kısmının tezkiye edilmesi gereken başlangıç noktasıdır. Bu mertebenin zikri "Lâ ilâhe illallah"tır ve idrâki, bu şuurla ileriye doğru gitmeye gayret etmektir⁴. "Nefsini bilen Rabb'ini bilir" hükmü gereği, bu mertebede kendi nefsinde bulunan rûbubiyyet hakikatlerini idrâk ederek Allah ism-i câmisini anlamaya çalışmak mârifet dilinin bir vechesidir⁵·⁶.