Nefs kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Nefs, tasavvuf disiplininin ana hedefidir ve sülûkun bütün gayreti nefsin tezkiyesi içindir. Klasik tasavvuf, nefs ile rûh kavramlarını titizlikle ayırt eder: Rûh, insanın ulvî yapısı olup Hak'a yönelir ve melekî temayüllerin merkezidir; Nefs ise insanın süflî yapısıdır, dünyaya yönelir ve hayvânî temayüllerin merkezidir. Sâlikin sülûku, rûhu güçlendirme ve nefsi tezkiye etme dengesi üzerine kuruludur.

Nefs kelimesi farklı bağlamlarda çeşitli anlamlar taşır: (1) Nefs-i mutmainne, kalbi sâkin olan nefsi ifade eden bir mertebedir. (2) Nefs-i emmâre, kötülüğü emredici olan nefsi tanımlayan bir mertebedir. (3) "Her nefs ölümü tadar" (Âl-i İmrân 185) ayetindeki gibi, nefs olarak insan herkesi kapsayan genel bir anlam taşır ve mertebe belirtmez. (4) "Allah nefsihi" (Allah'ın zâtı, En'âm 12) ifadesinde olduğu gibi, Hak'a izâfe edildiğinde Hak'ın zâtı anlamına gelir.

Tasavvufta nefsin yedi mertebesi bulunur: emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdıyye, merdıyye ve sâfiye. Bu mertebelerden Nefs-i Mülhime, sâlikin ilham almaya başladığı üçüncü basamaktır¹. Nefs-i Merdıyye, Allah'ın kendisinden razı olduğu altıncı mertebedir². Nefs-i Sâfiye ise yedinci ve son basamak olup, nefsin kemâle erdiği, bütün gayri-Hak temayüllerden temizlendiği makamdır³·⁴. Bu mertebede sâlik, insân-ı kâmil olur ve nefs ile rûh, kalp ile sırr arasında tam bir denge kurulur. Nefs-i Sâfiye'ye varan sâlik, geçtiği bütün mertebeleri içermiş olur ve tam istikâmet, halkla uyum, Hak'la bekâ gibi alâmetler gösterir. Bu arınma süreci, sâlikin kendini tanıması (ma'rifet-i nefs) ve varlığını var edene olan fakr ve ihtiyacını bilmesi (ma'rifet-i mübdî) ile ilişkilidir⁵.