Ölüm kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Ölüm, tasavvufta farklı mertebelerde işlenen çok katmanlı bir kavramdır. Öncelikle, fizikî ölüm, "her nefsin ölümü tadıcı olduğu" (Ankebut 29/57) âyetiyle vurgulanan zarûrî bir hâdisedir. Ancak bu fizikî ölüm, bir yok oluş değil, "tadış" kelimesiyle belirtildiği üzere, varlığın devamlılığını işaret eden bir geçiştir. Tadış, hayat belirtisi olduğundan, ruhun bedenden ayrılmasıyla duyuların kesilmesi, tadışın bedene ait olmadığını, ruha ait olduğunu gösterir. Ruh, ceset elbisesiyle bağları kesilince kendi âlemine dönerek tadışına devam eder. Bu, kesîf olan madde bedenin algılayamadığı latîf bir âleme intikaldir.

Tasavvufî açıdan ölümün en önemli mertebesi, "ölmeden evvel ölmek" olarak ifâde edilen irâdî ölümdür. Bu, sâlikin nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme mertebelerindeki hayvânî vasıflarını öldürmesi anlamına gelir. Peygamberimiz'in "ölüm aklı karalı alaca bir koyun sûretinde" tasviri, ölümü hayvânlık mertebesinden, yani nefs-i levvâme sûretinde görmektir. Bu, ölümün nefs-i emmâre ve levvâme üzerinde geçerli olduğunu, gerçek insan üzerinde ise geçerli olmadığını gösterir. Kişi, bu dünyada iken kendindeki ölümlü hâl ve tarafları eğiterek yok ederse, ölüm korkusu ve tereddüdü kalmaz. Bu irâdî ölümle, kişi yeni bir yapı ve gerçek varlığıyla ikinci doğuşunu gerçekleştirir ve "veled-i kalb"ini, yani gönül evlâdını bir İnsân-ı Kâmil nezaretinde yetiştirir. Bu, "uruc" yani aslına yükselme sürecinin başlangıcıdır ve kişiyi ebedî hayat namzeti yapar.

İnsân-ı Kâmil, ilâhî isimlerin tecellîsiyle dilediği yerde hayatı, dilediği yerde ise ölümü ortaya çıkarabilir. Bu "öldürme", nefsi mânâdaki şeyleri, yani nefs-i emmâreyi öldürmektir. Öldükten sonra her şeyin aslına dönmesi gibi, kişinin nefsi ve ruhu da kendi asıllarına döner. Bu mertebede, sâlikin bâtınî değerlerini yerlerine ulaştırması, yani nurunu Nur âlemine, ruhunu Ruh âlemine, idrâkini Hakk'ın ilmine ulaştırması esastır. Bu hâle ulaşan kişiler için Azrâil (a.s.) geldiğinde, sadece bir çuval et ve kemik bulur, nefsini bulamaz.

Ruhlardaki ölüm ise "inkıtâ-ı zikir" yani anmanın bitimi olarak açıklanır. Bu sükûn devresi sonunda ruh berzaha dalar. Berzah âleminde, insanın şahsî hakîkati, âlem-i berzahın maddesine münâsib bir heykel ile kabir hayatına devam eder. Burada, âlem-i şehâdetteki ilâhî teklifât üzerine oluşan amel ve ahlâkın güzel veya kötü sûretleriyle karşılaşılır. Bu, kişinin kendi hakîkatinin keşfinden ibarettir, zira "biz senden perdeyi kaldırdık, bu günde senin görüşün keskindir" (Kaf 50/21-22) âyetiyle belirtildiği gibi, perde bir tecellî ile açılır. Dolayısıyla ölüm, tasavvufta bir son değil, hakîkate açılan bir kapı ve mertebeler arası bir geçiş olarak işlenir.