Ölüm ve Kıyâmet Hakkında "Ölüm ve Kıyâmet Hakkında" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitap, ölüm ve kıyamet mevzularına şeriatın zahiri anlayışının ötesinde, irfaniyetle bakmanın gerekliliğini vurgular. Yazar, nefsin bu hakikatlere perde olabileceğini belirterek, saf bir gönül ve besmele ile okumaya başlamayı tavsiye eder. Ölüm, sadece fiziksel bir yok oluş değil, bir "zâika-tadış" olarak ele alınır. Yunus Emre'nin "Ölen (hayvan) imiş âşıklar ölmez" sözüyle bu durum pekiştirilir. Kişinin kendindeki ölümlü hal ve tarafları eğiterek yok etmesi, yani "ihtiyari ölümle ölmesi", gerçek varlığı ile ikinci doğuşunu gerçekleştirmesini sağlar. Bu, "veled-i kalb"in, yani gönül evladının bir İnsan-ı Kamil nezaretinde yetiştirilmesiyle mümkün olur. Böylece kişi, daha bu dünyada iken ebedi hayat namzedi olur ve "uruc" yani aslına yükselme başlar.

Kitapta ölümün farklı veçheleri ele alınır:

1. Tabii Ölüm ve Öldürülme: "Ve elbette, ölseniz de öldürülseniz de mutlaka Allah'a haşr olunacaksınız" (Âl-i İmrân 3/158) ayetiyle, ecel ile gelen ölüm ile başka bir tesirle gelen ölüm arasındaki farka dikkat çekilir.
2. Uyku ve Ölüm: "Allah, nefsleri öldükleri zaman ve ölmeyenleri de uykularında öldürüverir..." (Zümer 39/42) ayetiyle, uykunun nefsin bir faaliyette bulunmadığı ve bireysel beşeri faaliyetlerin devredışı kaldığı bir ölüm hali olduğu açıklanır. Bu durum, tefekkür edenler için ibretler barındırır.
3. Ölümün Bir Varlık Olarak Kavuşması: "De ki: 'Muhakkak ki o, sizin kendisinden kaçtığınız ölüm, işte o mutlaka size mülaki olacaktır (kavuşacaktır).'" (Cuma 62/8) ayeti, ölümün başlı başına bir varlık, bir mahluk olduğunu ve insana kavuşmak istediğini ifade eder. Bu kavuşma, insanın nefsini yok etmesiyle gerçekleşir.
4. İnsan-ı Kamil'in Ölüm ve Hayat Üzerindeki Tesiri: "Muhakkak ki Biz; Biz diriltiriz ve Biz öldürürüz. Ve dönüş Bize'dir." (Kaf 50/43) ayeti, Cenab-ı Hakk'ın zati âleminden kendi sıfatlarıyla "Biz" demesinin yanı sıra, "nahnu" ifadesinin İnsan-ı Kamil'in lisanıyla gaflette olan kalpleri diriltme ve öldürme manasına geldiğini belirtir. Bu öldürme, nefsi emmareyi öldürmek, yani nefsi manada olan şeyleri yok etmektir.

Kitap, ölümün bir yok oluş değil, bir idrak ve dönüşüm süreci olduğunu, bu sürecin kişinin yaşam biçimine göre kabir hayatında azap veya sevinçle devam edeceğini vurgular. Ayrıca, cenaze namazlarında Fatiha okunmamasının hakikatini, orada ayakta duranların batınen "Elhamdulillâhi Rabbil âlemîn" diyerek kendi hallerini idrak etmeleriyle açıklar. Ölümden korkmak yerine, ona hazırlanmak ve nefsi terbiye etmek, kitabın temel mesajlarından biridir.