Özün kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Öz kavramı, sâlikin manevî yolculuğunda katettiği mertebelerle derinleşir. İlk olarak şeriat mertebesinde istidat ve kabiliyetlerin faaliyete geçirilmesi, ardından tarikat mertebesinde bu kabiliyetlerin geliştirilmesi ve nihayet hakikat mertebesinde bütün bu istidatların kemale ermesiyle özün idrakine zemin hazırlanır. Bu süreçte, "yaratma" kelimesi hakikat mertebesinde düşer ve yerini "zuhur" ve "tecellî" kavramlarına bırakır. Zira varlıklar, Hakk'ın bir zuhuru ve tecellîsi olarak kabul edilir, yaratılmış olmaktan öte, ilahî özün bir yansımasıdır.

Zat mertebesinde işlenen öz, iki temel vasıfta kendini gösterir: "Sen" ve "Ben". "Sen" zamiri, kişinin esas kimliğinin ilahî yönünü ifade eder; akılla kabul edilen zahirî benlikten farklı olarak, kulluk vasıflarıyla tayin edilmeyen, Hakk'ın hakikatiyle vasfedilen "Sen"dir. "Ben" zamiri ise, Hakk'ın vasıfları arasında sayılan, aklın kabulleneceği cinsten olmayan hakikî "Ben"dir. Bu "Ben", Hakk'ın varlığıyla kaim olan, ne doğan ne ölen, baki olan ilahî özdür. Niyazi Mısri'nin "Ben doğmazam, ben ölmezem" sözü bu hakikati dile getirir. Sâlik, nefsanî varlığını yok ettikten sonra (fenâfillah), Hakk'la var olma (bekâbillah) mertebesine ulaşır ve kendi hakikatini Hakk'ın varlığıyla bir görür. Bu durumda, taşıdığı Hayat, İlim, İrade, Kudret gibi sıfatların Hakk'ın sıfatları olduğunu idrak eder ve kendini yok saymanın yersizliğini anlar.

Özün bu idraki, sâlikin sıfatlardan soyunarak zat semasına ulaşmasıyla zirveye çıkar. Fiillerden soyunarak esmaya, esmadan soyunarak sıfatlara, sıfatlardan soyunarak da zatına ulaşan sâlik, perdenin kalkmasıyla zat semasında kendini bulur. Bu, "Rabbi zidni tahayyür fi zatike" duasında ifade edilen hayret makamıdır; her makamda Hakk'ın tecellîlerini idrak ederek hayretin artması halidir. Bu makamda sâlik, "Nun" denizi gibi sonsuz bir idrak denizine dalar ve bütün varlıkların Hakk'ın bir zuhuru olduğunu, her şeyin bir remizden ibaret olduğunu görür. Hakk'ın gözüyle gören, Hakk'ın eliyle tutan, Hakk'ın ayağıyla yürüyen bir hale gelir. Bu idrak, varlıkların hakikatine nüfuz etmeyi, Hakk'ın her şeyde tecellî ettiğini görmeyi ve böylece hiçbir şeyin gizli kalmamasını sağlar.