Ramazan ve Oruç "Ramazan ve Oruç" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Kitap, Ramazan ayının ve oruç ibadetinin tasavvufî boyutunu çeşitli açılardan ele alır. Öncelikle, Ramazan kelimesinin etimolojik ve ebcedî değerleri üzerinden derin mânâlar çıkarır. Ramazan kelimesinin sayısal değeri olan 1091'in (1+9+1=11) "Tevhid-i Zât ve Hazret-i Muhammed mertebesi"ne işaret etmesi, Ramazan'ın "11 ayın sultanı" oluşunun hikmetini açıklar. Bu, sâlikin tevhid mertebesine ulaşma yolculuğunda Ramazan'ın merkezi rolünü gösterir.

Oruç (Savm) kavramı ise "O-Ruc", yani "O-Hu" ve "Ruc-Rücu" olarak yorumlanır. Bu yorum, orucun Hakikat-i Muhammediyye'ye rücu etme, yani aslî fıtrata dönme ameliyesi olduğunu belirtir. Oruçlu kişinin gündüz vakti yeme içmeden uzak durması, "Zât mertebesinde bulunuyorsan eğer, gündüz Zât mertebesidir, İlâh-î varlığın sendeki tecellisi zuhurudur, bu mertebede bulunuyorsan zâten sıfâtla, esmâyla, ef’âlle işin yok, yani yiyecekle, içecekle işin yok, zâten oruçlu hükmündesin" ifadeleriyle açıklanır. Bu, orucun sadece bedensel bir perhiz değil, aynı zamanda nefsânî sıfatlardan arınarak Zât mertebesinde fena bulma gayreti olduğunu gösterir. Bu bağlamda oruç, Master Cevap K1-57'de bahsedilen riyazatın, yani nefsi terbiye etme ve tezkiye etme usulünün önemli bir parçasıdır. Sâlik, oruç vasıtasıyla nefsini dünyevî alışkanlıklardan arındırır ve Hak'ın sıfatlarına alıştırır.

Kadir Gecesi, kitabın tasavvufî yorumunda özel bir yere sahiptir. Bu gece, "bir batında doğan ikiz kardeşler Kûr’ân ve İnsân’ın buluşması, Ariflik, Arifibillahlık ile taçlanıp bayram yapılmasıdır". Bu ifade, İnsân-ı Kâmil'in Kur'an'ın hakikatini idrak etmesi ve bu idrakle Ariflik mertebesine ulaşması anlamına gelir. Ramazan Bayramı ise bu idrakin ve kemâl hâlinin bir neticesi olarak görülür. Kitap, bu idrakin sadece hakiki mânâda Mi'rac'ını yapan İnsân-ı Kâmil'e nasip olduğunu, diğer kişilerin ise zahiren bu bayramı kutladığını belirtir. Bu durum, Master Cevap K1-38'de açıklanan velâyet mertebesiyle ilişkilendirilebilir; zira İnsân-ı Kâmil, Hak ile yakınlık makâmına ulaşmış bir velîdir.

Kitapta ayrıca Ramazan'ın "rahmet, mağfiret ve cehennemden kurtuluş" ayı olduğu hadis-i şeriflerle desteklenir. Bu, Ramazan'ın sâlik için İlâhî rahmet ve mağfirete nail olma, günahlardan arınma ve manevî yükseliş fırsatı sunduğunu gösterir. Oruçlunun ağız kokusunun Allah katında misk kokusundan daha güzel olması, "Nefes-i Rahmânin sendeki tecelli ve zuhurundan başka bir şey olmasa gerektir" şeklinde yorumlanarak, orucun İlâhî varlığın insandaki tecellîsini açığa çıkardığına işaret eder. Tüm bu yorumlar, Ramazan ve oruç ibadetini, zahirî hükümlerinin ötesinde, sâlikin manevî seyr ü sülûkunda merkezi bir rol oynayan derin hikmetlerle dolu bir süreç olarak konumlandırır.