Reşahât kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Reşahât, tasavvufî sülûkun farklı mertebelerini ve bu mertebelerde sâlikin tecrübe ettiği hâlleri detaylı bir şekilde ele alır. Eser, özellikle Nakşibendî yolunun büyüklerinin yaşantıları ve sözleri üzerinden, müridin mânevî gelişimini ve kemâle erişme yolculuğunu açıklar.

Tenzîh ve Tevhîd Mertebeleri: Reşahât, Cenâb-ı Hakk'ı noksan sıfatlardan tenzîh etmenin önemine değinirken, aynı zamanda tevhîd hakîkatini de vurgular. Kitabı okuyanların genellikle tenzîh mertebesi itibarıyla, yani "ötelerde olan bir Allah anlayışıyla hayata baktıkları" belirtilir. Ancak eserde, "Hakîkat mertebesi itibariyle tenzîh, tevhîd mertebesinden bahsedilen mevzûlarda vardır" denilerek, tenzîhin mutlak ve hayâlî olmak üzere ikiye ayrıldığı ve tevhîd ile birleştirilmesi gerektiği ifade edilir. Bu, sâlikin Allah'ı hem aşkın (tenzîh) hem de içkin (tevhîd) olarak idrâk etmesi gerektiğini gösterir.

Vukûf-u Zamânî ve Nefs Muhasebesi: Sülûkun önemli mertebelerinden biri olan "Vukûf-u Zamânî", sâlikin "her an kendi hâlini bilmesi" ve "hâlinin şükrü mü, özrü mü gerektirdiğini anlaması" demektir. Bu, nefsin murakabe ve muhasebesiyle yakından ilişkilidir. Şâh-ı Nakşibend'in buyurduğu gibi, müridin "bütün uğraşma ve didinmelerini neticeye bağlayan" bu hâl, zamanına vâkıf olmak, yani "yaşadığı hâli murakabeyle, müşâhedeyle, idrâkle geçirmek" anlamına gelir. Bu mertebe, sâlikin gafletten uyanarak her nefesini huzurla geçirmesini hedefler.

Fenâ Mertebeleri: Reşahât, sülûkun ilerleyen aşamalarında fenâ mertebelerini açıklar. "Senden eser kalmasın, kemâl budur, Varını vahdette yok, et ki visâl budur" beyitiyle ifade edilen bu hâl, "nefsî benliği ortadan kaldırmak" ve "izâfi benliklerin ortadan kalkması" olarak açıklanır. Bu, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığında eritmesi demektir. Bu süreç, "fenâ fiş-şeyh" (şeyhte fâni olmak) ile başlar, "fenâ fir-rasûl" (rasûlde fâni olmak) ile devam eder ve nihayetinde "fenâfillâh" (Allah'ta fâni olmak) ile kemâle erer. Fenâ fiş-şeyh, müridin şeyhinin ahlâkıyla ahlâklanması ve onun hâline bürünmesi; fenâ fir-rasûl ise risâlet hakîkatini idrâk etmesi; fenâfillâh ise Hakk'ın zuhur mahâllinden başka bir şey olmadığını idrâk etmesidir. Bu mertebeler, sâlikin beşeriyetin kemâl ahlâkı olan Hz. Peygamber'in ahlâkıyla ahlâklanması ve sonrasında ilâhî ahlâka vâkıf olması anlamına gelir.

İrfâniyet ve Ahlâk: Kitapta, "bir kimsenin kendisine yapacağı en büyük iyilik evvelâ kendi irfaniyetinin anlayışını, Allah bilgisini, Peygamber tanımını, kendini bilmesini mümkün olduğu kadar ileriye götürmesi olacaktır" denilerek irfâniyetin önemi vurgulanır. Bu, sâlikin sadece ilimle yetinmeyip, hâl ve makam mertebelerinde tahakkuk etmesi gerektiğini gösterir. "Tehallaku bi ahlâkı rasûlullah" (Rasûlullah'ın ahlâkıyla ahlâklanın) ve "tehallaku bi ahlâkillah" (Allah'ın ahlâkıyla ahlâklanın) emirleri, sâlikin mânevî yolculuğunun nihai hedefi olan ilâhî ahlâkla ahlâklanmayı işaret eder. Bu, "Elem neşrah leke sadrâk" âyetinin işaret ettiği "sadrı şarh" hâdisesinin bireyde tahakkuku ile mümkün olur; aksi takdirde bilgiler sadece sathî ve maddi mâ'nâda kalır, bünyeye nüfuz edemez.