Ressam kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

"Ressam" kavramı, tasavvufî sülûkta sâlikin idrak ve yaşantı seviyelerini gösteren bir semboldür. Bu kavram, Hakk'ın "Savver" isminin bir tezahürü olarak, varlıkları zihinde şekillendirip (tasavvur) onlara sûret veren ve içlerini dolduran Kâmil insânı ifade eder.

Mertebî Tasnif:

1. Tevhid-i Ef'âl (İbrâhîmiyyet Mertebesi): Ressamın hayvan resimleri çizmesi, fiilleri Hakk'tan bilme idrakini yansıtır. Bu mertebede sâlik, kendi eylemlerinin dahi Hakk'ın fiilleri olduğunu anlar. Bitkiler âlemi ile sembolize edilen bu mertebe, namazdaki kıyam haliyle ilişkilendirilir. Ressam, "Yukarıdaki çiziyor, ben sadece içini dolduruyorum" diyerek fiillerdeki teslimiyetini ifade eder.

2. Tevhid-i Esmâ (Mûseviyyet Mertebesi): Ressamın hayvan resimleri çizmesi aynı zamanda "Hayy" isminin zikrinde olduğuna işaret eder. Bu mertebede sâlik, Hakk'ı ötede konumlandırarak (tenzih ederek) ikili bir tevhid anlayışında bulunur. Madenler âlemi ile sembolize edilen bu mertebe, namazdaki rüku haliyle ilişkilendirilir. Ressam, Hakk'ın isimlerinin tecellilerini idrak etmeye başlar.

3. Tevhid-i Sıfat (İseviyyet Mertebesi): Maden resimleri çizdirilmesiyle ilişkilendirilen bu mertebe, fenâfillâh makamıdır. Sâlik, Hakk'ın sıfatlarını kendi varlığında müşahede eder ve benliğini Hakk'ın sıfatlarında eritir. Namazdaki secde hali bu mertebeyi temsil eder.

4. Tevhid-i Zât (Muhammediyyet Mertebesi): İnsân resimleri çizdirilmesiyle ilişkilendirilen bu mertebe, bekâbillâh makamıdır. Sâlik, Hakk'ın zâtında fani olup O'nda bâki kalır. Namazdaki tahiyyat hali, insânın mi'rac imkânına sahip olabileceği bu makamı temsil eder. Bu mertebede sâlik, Hakk'ın tüm zuhurlarının kendi zâtından olduğunu idrak eder ve artık çizgiye veya boyamaya ihtiyaç duymaz, çünkü her şeyde Hakk'ı müşahede eder.

Sülûk Tatbîki:

Ressamın resimlerin içini doldurması, sâlikin cüz'î iradesiyle Hakk'ın takdir ettiği sınırlar içinde amel etmesidir. Bu süreçte sâlik, kendi nefsindeki hayvânî vasıflardan arınmaya çalışır. Ressamın renk ve düzenleme seçeneği olması, sâlikin kendi kabiliyetleri ve ilahi ilhamla (Mülhime mertebesi) amel etmesini ifade eder. "Allah'ın boyasıyla boyanmak" (Sibgatullah), sâlikin tüm eylemlerini Hakk'ın rızasına uygun hale getirmesi ve amel-i sâlih işlemesidir. Bu, aynı zamanda sâlikin nefs mertebelerini aşarak Mutmainne ve Marziyye makamlarına ulaşması, yani kendi iradesini Hakk'ın iradesine teslim etmesidir. Kâmil insân olan Ressam, Hakk'tan aldığı ilhamlarla (Mülhime) resimler çizer ve bu resimlerdeki tatminlik noktası itibarıyla Mutmainne mertebesinde, "Hay" ismine rıza göstermesiyle de Marziyye mertebesinde cem olur.