Ricâlü'l-Gayb kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Ricâlü'l-Gayb, kâinatın manevî düzenini deruhde eden gizli veliler topluluğudur. Bu zevâtın varlığı ve işleyişi, tasavvufî sülûkun hassas mevzularındandır. Ricâlü'l-Gayb ile ilgili hâllerin bozulması veya gizlenmesi, genel olarak tasavvufî bir kavram veya hâlin bozulma ve gizlenme şartlarına tabidir.

İlk olarak, niyet bozulması ricâlü'l-gayb ile ilgili hâlleri olumsuz etkiler. "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) hadîsi bu durumun temelini oluşturur. Sâlikin niyetine riyâ (ameli halk için yapma), sum'a (amelinin işitilmesini isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi âfetler karıştığında, amel ve hâl bozulur, gizlenir. Bu durumlar, Hz. Peygamber'in "şirk-i hafî" olarak uyardığı tehlikelerdendir. Eğer bir sâlik, ricâlü'l-gayb ile ilgili bir hâli veya keşfi, Hak rızası yerine halkın takdirini kazanmak amacıyla kullanırsa, bu hâlin hakikati gizlenir ve bozulur.

İkinci olarak, şer'î edebin terk edilmesi de ricâlü'l-gayb ile ilgili hâllerin bozulmasına yol açar. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâc olarak kabul edilir; Hak'tan değil, nefisten veya cinden kaynaklanır. İbn Arabî'nin belirttiği gibi, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir". Ricâlü'l-gayb ile irtibat kurduğunu iddia eden bir kimsenin şer'î kurallara riayet etmemesi, bu irtibatın gerçekliğini şüpheli kılar ve hâlin bozulmasına neden olur.

Üçüncü olarak, gaflet ve ülfet hâli de ricâlü'l-gayb ile ilgili hâllerin gizlenmesine sebep olur. Sâlik, hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olursa, hâl gizlenir. Kur'an-ı Kerim'de "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) buyrulur. Ricâlü'l-gaybın varlığı ve işleyişi gayb âlemine ait olduğundan², bu manevî zevâtın idrak edilmesi için sâlikin sürekli uyanık ve Hakk'a yönelmiş olması gerekir. Gaflet, bu idraki perdelere ve hâlin gizlenmesine yol açar. Gaybın kendisi gizlenmeyi gerektiren bir anlam taşıdığından¹, bu tür manevî bozulmalar, ricâlü'l-gaybın varlığının ve işlevinin idrakini zorlaştırır.