Risâle-i Gavsiyye "Risâle-i Gavsiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Risâle-i Gavsiyye'nin temelinde, Hak'ın Abdulkâdir Geylânî'ye "Yâ Gavs-ı Â'zâm!" hitabıyla başlayan ilhamî ve ilmî kelâmları yer alır. Bu kelâmlar, rububiyyet mertebesinden lütfedilen ilahî şefaâtler olarak değerlendirilir. Kitap, tevhidin tam hakikatini, yani fiiller ve sıfatlar ile değil, sadece zât ile meşgul oluşu vurgular. "Allah gayrıdan berîdir" ifadesiyle, âlemde görünen her şeyin aslında Cenâb-ı Hakk'ın zuhurlarından ibaret olduğu, dolayısıyla "gayrı" diye bir şeyin mevcut olmadığı anlayışı işlenir. Bu bağlamda, "Allah, Allah'a yakındır" ifadesi, bütün varlıkta Allah'ın zuhurlarını müşâhede etme ve her müşâhede edilen esmâ ve sıfat zuhurunda Allah'ı idrak etme mertebesini anlatır.

Risâlenin asıl dayanağı, kulun Hak'la olan derin ve sırrî ilişkisidir. "Kulum bana nâfilelerle yaklaşır, tâ ki ben onu severim. Sevince de onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum" hadîs-i kudsîsi, bu mükâlemenin ruhunu teşkil eder. Bu hadis, sâlikin fenâ fillâh makamına ulaşarak kendi varlık iddiasından soyunup Hak ile kâim olduğu hâli açıklar. Fenâ fillâh, sülûkun zirve makamı olup, fenâ-yı ef'âl (fiillerden fenâ), fenâ-yı sıfât (sıfatlardan fenâ) ve fenâ-yı zât (zâttan fenâ) kademelerini içerir. Risâle, bu makama ulaşan kişinin, Hak'tan gayrı her şeyden sıyrılıp çıkması gerektiğini vurgular. "Benden gayrı her şeyden sıyrılıp çıksın" ifadesi, fiillerden, isimlerden ve sıfatlardan arınmayı, "Allah de sonra onları bırak" (En'âm, 6/91) ayetinin işaret ettiği gibi, kesret pazarından tevhid pazarına geçişi ifade eder. Bu arınma, kişinin kendi nefsâniyetinden fakir düşüp Hakk ile zenginleşmesi, yani fakr hakikatini idrak etmesiyle gerçekleşir. Miracın kemâli de, Hak'tan gayrı her şeyden urûc etmek ve nazarın gayrına kaymaması olarak tanımlanır.