Risâle-i kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Risâle-i Gavsiyye, Abdulkâdir Geylânî Hazretleri'nin Hak ile olan "söyleşme"sini içeren bir metin olup, bu söyleşme "ilmî ve ilhâmî" bir hitap olarak nitelendirilir (Kaynak 3). Bu durum, risâlenin içeriğinin sıradan bir bilgi aktarımından ziyade, doğrudan ilâhî bir kaynaktan gelen, yüksek bir mârifet mertebesine ait ilhamlar olduğunu gösterir. Özellikle "mülhime nefs mertebesinde ilham veya evham olup olmadığının çok iyi bir şekilde ayırt edilmesi gerektiği" ifadesi, bu tür ilhamların ancak belirli bir manevî olgunluğa ulaşmış sâlikler tarafından doğru bir şekilde idrak edilebileceğine işaret eder (Kaynak 3).

Risâle, tevhîdin tam hakîkatiyle meşgul olunan, fiiller ve sıfatlarla değil, sadece zât ile meşgul olunan bir mertebeden bahseder (Kaynak 3). Bu, sâlikin seyr ü sülûkunda ulaştığı en yüksek mertebelerden biri olan zât mertebesine işaret eder. "Allah gayrıdan berîdir" ifadesiyle, âlemde görülen her şeyin Allah'ın zuhurlarından başka bir şey olmadığı anlayışı vurgulanır ki bu, vahdet-i vücûd anlayışının bir tezahürüdür (Kaynak 3).

Risâle-i Gavsiyye'deki "Yâ Gavs, insan sırrımdır ve ben onun sırrıyım!" gibi ifadeler, insanın ilâhî mertebelerdeki yerini ve Hak ile olan derin bağını ortaya koyar (Kaynak 4). Bu, insanın "Cenâb-ı Hakk'ın hem aynası hem de aynısı" olduğu anlayışıyla pekişir ve insanın ilâhî isim ve sıfatların zuhur mahalli olduğunu belirtir (Kaynak 4). Bu mertebeye ulaşan kişi, "bütün nefslerde var olan benim" diyerek kendi benliğinin Hak'ın varlığıyla birleştiğini idrak eder (Kaynak 4).

Metinde geçen oruç, amel ve tövbe gibi ibadetlerin faziletli olanlarının, kişinin kendi benliğinden sıyrılarak, Hak'tan gayrının kalmadığı bir hâlde yapılması gerektiği vurgulanır (Kaynak 1). Bu, şeriat mertebesindeki ikilik anlayışının terk edilerek, hakîkat ve mârifet mertebesinde yapılan ibadetlere işaret eder. Örneğin, "ağlamayarak tövbe edenlerin gülüşü" ifadesi, beşerî kimlik anlayışından sıyrılmış, Hakk'ın varlığını idrak etmiş kişinin tövbesini anlatır (Kaynak 1, 5). Bu, sâlikin nefsî benliğinden arınarak, Hak ile Hak olduğu fenâfillah ve bekâbillah mertebelerine ulaşmasıyla ilişkilidir (Kaynak 6).

Sonuç olarak, Risâle-i Gavsiyye, tasavvufta sülûkun en ileri mertebelerinde, yani mârifet, hakîkat ve zât mertebelerinde yaşanan ilâhî tecrübeleri, Hak ile kul arasındaki sırrî münasebeti ve bu mertebelerin idrakini işleyen bir metindir. Bu risâle, sâlikin kendi benliğinden fâni olarak Hak'ta bekâ bulduğu, ilâhî isim ve sıfatların kendisinde zuhur ettiği bir hâli yansıtır.