Rûhullâh hangi aşamalardan geçer?

Rûhullâh, tasavvufta iki ana mertebede incelenir. İlk mertebe, Hz. Îsâ'ya mahsus bir lakap olmasıdır. Nisâ 171'deki "ve kelimetuhû elkâhâ ilâ meryeme ve rûhun minhu" ayeti, Hz. Îsâ'nın Allah'ın bir kelimesi ve O'ndan bir rûh olduğunu belirtir. Hz. Îsâ'nın babasız doğumu, ölüleri diriltmesi gibi mucizeleri, onun bu rûhullâh vechesinin kemâl mertebesinde tezâhür ettiğini gösterir. Bu durum, "Îsâ’da olmuşuz rûhullah" ifadesiyle de şiirsel olarak dile getirilir¹·².

İkinci mertebe ise, rûhullâh'ın insanlığın aslî ruhânî yapısı olmasıdır. Hicr 29'daki "ve nefahtu fîhi min rûhî" ayeti, Hz. Âdem'e Allah'ın rûhundan üflenmesini bildirir ve her insanın Allah'ın rûhundan bir parça taşıdığını gösterir. Bu, insanın aslî hakîkatinin ilâhî kaynaklı olduğunu ifade eder.

Bu rûhânî yapının idrâki ve kemâle ermesi, sâlikin Hakk yolunda belirli aşamalardan geçmesini gerektirir. Tasavvufta bir hâlin başlaması (zuhûr) ve yerleşmesi (rusûh) süreçleri bu aşamalara örnektir. Bir hâl, kalpte ânî bir cezbe veya inkişâf şeklinde zuhûr edebilir. Bu, "bârika" olarak adlandırılan şimşek gibi bir parıltıdır. Sâlik, bu ilk parıltıyı korumak ve hâli yerleştirmek için zikir, virid ve murâkabe gibi tertîb-i sülûk uygulamalarını sürdürmelidir.

Hakk yolunda ilerleyen bir kimse, nefsi emmâre ve levvâme gibi aşamaları aştığında bir rahatlama hissedebilir³·⁴·⁵. Ancak bu noktada rehavete kapılmamalı, çalışmalarını sürdürmeli ve daha ileriye gitme çabasında bulunmalıdır³·⁴·⁵. Zira tasavvufla uğraşmak kolay değildir ve kişi birçok zorlu hâlden geçebilir⁶. İnsan halkının da nutfe aşamasından başlayarak çeşitli merhalelerden geçtiği belirtilir⁷. Bu aşamalar, insanın ruhânî tekâmül yolculuğundaki merhalelere benzer bir işleyişi ifade eder.