Saff kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Saff kavramı, tasavvufî sülûkta önemli bir mertebeyi temsil eder ve sâlikin mânevî yolculuğunda ulaşması gereken bir hâli ifade eder. Bu mertebe, öncelikle "safiyet" hâliyle ilişkilidir. Kitapta belirtildiği üzere, "nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim; çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâ da bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır." Bu ifade, saff mertebesine ulaşmanın ilk adımı olarak nefsânî arzulardan ve zihinsel bulanıklıklardan arınmayı işaret eder.

Saff sûresinin dördüncü âyetinde geçen "Allah, kendi yolunda, duvarları birbirine kenetlenmiş bir bina gibi saf bağlayarak çarpışanları sever" ifadesi, bu mertebenin hem zâhirî hem de bâtınî cihatla olan bağlantısını vurgular. Zâhirî olarak, müminlerin fiziksel olarak bir araya gelerek Allah yolunda mücadele etmeleri anlamına gelirken, bâtınî olarak da sâlikin iç dünyasında nefsine karşı verdiği mücadelede, tüm mânevî güçlerini bir araya getirerek, birlik ve kararlılık içinde hareket etmesini ifade eder. Bu, "Vücut birdir, mertebelere riayet şarttır" sözüyle de örtüşür; her mertebenin hakkını vererek, bütüncül bir yaklaşımla ilerlemeyi gerektirir.

Sûrenin fâsılaları olan "Sad", "Mim" ve "Nun" harfleri de saff mertebesinin farklı veçhelerini açıklar. "Sad" harfi "Sıfât mertebesi"ni, "Mim" harfi "Hakîkat-i Muhammediye"yi, "Nun" harfi ise "Hakîkat-i Muhammediye'nin Kudret Nun-u ile Nûr-u Muhammediye olması"nı temsil eder. Bu, saff mertebesinin sadece bireysel bir arınma değil, aynı zamanda ilâhî sıfatlarla tahakkuk etme ve Hakîkat-i Muhammediye'nin nûruyla aydınlanma hâli olduğunu gösterir. Sâlik, bu mertebede ilâhî sıfatları kendi üzerinde tecellî ettirir ve Muhammediyet mertebesinin bir yansıması hâline gelir.

Ayrıca, sûrenin sayısal değerleri de saff mertebesinin derinliklerine işaret eder. Örneğin, sûrenin genel sayı toplamı olan 25'in, "25 vakit namaz hali, Salât-ı Vusta, Esmâ-i ilâhiyye mertebesi namazı"nı ifade etmesi, bu mertebenin sürekli bir ibadet ve zikir hâliyle, ilâhî isimlerin tecellîsiyle iç içe olduğunu gösterir. "Yedi nefis mertebesi ve 7. Nefs-i Safiyye" ile ilişkilendirilen 7 sayısı, saff mertebesinin nefs-i safiyye mertebesine ulaşmış, yani arınmış ve kemâle ermiş bir nefsin hâli olduğunu vurgular. Bu bağlamda, saff mertebesi, sâlikin nefsânî varlığından sıyrılarak, ilâhî birlik ve safiyet hâline eriştiği, Hakîkat-i Muhammediye'nin nûruyla hemhâl olduğu ve Allah yolunda tam bir teslimiyetle saf tuttuğu bir kemâl mertebesidir.