Saff Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle mertebeler arası farkındalığı idrâk etmekle başlar. Kitapta belirtildiği üzere, "Şeriat ehli indinde sen sensin. Herkes kendi yaptığı işin sorumlusudur. Şeriat mertebesindeki kaide odur."¹. Bu, her mertebenin kendi içinde geçerli hükümlerinin olduğunu ve bir mertebedeki yaşantının diğerini ortadan kaldırmadığını anlamayı gerektirir. Şeriat mertebesindeki bir kimsenin, mârifet veya hakikat mertebesindeki bir kimsenin yaşantısını geçersiz kılamayacağı gibi, hakikat mertebesindeki bir kimsenin de şeriat mertebesindeki yaşantıyı ortadan kaldırması mümkün değildir. Çünkü her mertebe, kendi içinde bir geçerliliğe sahiptir ve sâlikin sülûkunda bir basamak teşkil eder. "Üst mertebedeki yaşantıyı bildiği idrak ettiği zaman alt mertebedeki yaşantı kalkacak değildir. Binanın durumu gibi, temelini kaldırabilir misin? Birinci katını kaldırabilir misin? Kaldıramazsın."¹. Bu durum, sâlikin her mertebenin hakkını vermesi ve birini diğerine tercih ederek diğerini inkâr etmemesi gerektiğini gösterir.

İkinci önemli irfânî ders, kendi benlik perdesini kaldırmaktır. "Bizim için mühim olan en büyük perde kendi benlik perdemizdir. Yani nefsi benliğimizdir. Bundan daha büyük put yoktur."². Sâlik, dış âlemdeki perdelerden ziyade, kendi "ene" benliğinin en büyük engel olduğunu idrâk etmelidir. Efendimiz (s.a.v.)'in "Nefsini bilen Rabbini bilir" hadîsi, bu dersin temelini oluşturur. Kendi içine doğru bir seyahate çıkan sâlik, dışındaki perdelerin yavaş yavaş kalktığını ve nûrânî perdelerin aydınlığının zulmet perdelerini kaldırdığını müşâhede eder. Ancak nûrânî perdeleri kaldırmak daha zordur, çünkü insan orada Rahmânî bir hayat yaşadığını zannederken, aslında kendine has Rabb'ine yönelmiş olabilir. Bu durum, sâlikin duygusal ve muhabbet dolu hâllerinin dahi bir perde olabileceği gerçeğini gözler önüne serer. Bu perdeden çıkmanın yolu, "Allah'ın ipine sarılmak" ve Hak'tan gelen yardımla bu derin perdenin ötesine geçmektir.

Üçüncü ders, Hak Teâlâ'nın zıt isimlerinin tecellîlerini müşâhede etmektir. "İrfaniyet, Allah’ı bilmenin şartlarının en başında olanı O’nu zıt isimleriyle ne kadar çok tanıyabilirsek kişi Allah’ı o kadar iyi tanımış oluyor."¹. Gazab ve rıza, cemâl ve celâl, tecellî ve istitar gibi zıt sıfatlar, sâlikin sülûkunun farklı mertebelerinde zuhur eder. Başlangıç ehli için gazab ve rıza, orta mertebedekiler için cemâl ve celâl, nihayet ehli için ise fenâ ve bekâ hâlleri bu zıt isimlerin tecellîleridir. Sâlik, bu zıtlıkların Hak'ın kemâlini gösterdiğini ve her bir sıfatın kendisinde bir faaliyeti meydana getirdiğini anlamalıdır. "Kendimize bir baktığımızda kendimize ait bir şeyin olmadığını böylece görmüş oluyoruz. Yani biz bir bakıma irfan ehli indinde Hakkın kullandığı birer makinelerden başka bir şey değiliz."³. Bu idrâk, sâlikin kendi varlığının Hak'ın bir zuhur mahalli olduğunu ve Hak'ın her isminin bir eseri icat ettiğini kavramasını sağlar. Bu dersler, sâlikin günlük yaşamında her an Hak ile olan bağlantısını güçlendirir ve onu mârifetullah mertebesine taşır.