Sâffât kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Sâffât kavramı, tasavvufta mertebî bir tasnifle işlenir ve sülûkî tatbîkatla derinleşir. Sûrenin ilk âyetlerinde geçen "Biz meleklerden her birimizin bir makâm-ı ma’lûmu vardır ve biz muhakkak makâmlarımızda saf saf dururuz" (Sâffât, 37/164-166) ifadesi, meleklerin dahi kendi aralarında mertebeler ve makamlar olduğunu gösterir. Bu, vücudî mertebelerin sonsuzluğunu ve her varlığın kendi mazhar olduğu esmâ-i ilâhiyyeye göre bir makama sahip olduğunu belirtir. Meleklerin bir kısmı "melâike-i süflâ" olarak Âdem'e itaatle mükelleftir, bir kısmı ise "melâike-i nûriyyûn" olarak ulvî âlemlerde bulunur ve Âdem'e secde ile emrolunmamıştır. Bu, varlık mertebelerinin farklı tecellîlere sahip olduğunu ve her birinin kendi safında durduğunu ifade eder.

Sâffât sûresinde "ihlâslı kullar" (mühlâsîn) kavramı beş kez geçer ve bu, tasavvuftaki safiyet hâlinin ve kâmil insanın önemini vurgular. Müşriklerin "Eğer yanımızda öncekilere verilen kitaplardan bir kitap olsaydı, elbette biz ihlâslı kullar olurduk" (Sâffât, 37/167-169) demeleri, ihlâsın ancak Hakk'ın kitabı ve hakikatiyle mümkün olduğunu gösterir. Ancak onlar, nefsi emmareleri, hayal ve vehimleriyle bu hakikati inkâr etmişlerdir. İhlâslı kul, tüm mertebelerin kulluğunu safiyet hâliyle kapsayan insan-ı kâmildir. Bu mertebede kul, Hakk'ın "Muhlis" isminin tecellîgâhı olur ve şeytanın vesvesesi ile nefsin hevâsı onda eser bırakamaz.

Sûrede geçen "kelimetunâ" (bizim kelimemiz) ifadesi, zât mertebesi âyetlerinden olup, Allah'ın zâtından haber verir. "Mensûrûn" (yardım edilenler) kelimesi ise, Hakk'ın zâtından "kelam" sıfatı ile Hakikat-i Muhammediyye mertebesiyle yardım edildiğine işaret eder. Bu, sülûkî olarak sâlikin Hakikat-i Muhammediyye mertebesine ulaşmasıyla ilâhî yardıma mazhar olmasını ifade eder. "Ordularımız galip gelecektir" (Sâffât, 37/173) âyeti de zâtî âyetlerdendir ve müminin nefsinde fânî olmasıyla Hakk'ın kuvvetinin onunla zâhir olacağını, asıl zaferin bu olduğunu belirtir. Kâmil insan, Hakk'ın kuvvetiyle kâimdir.

Seyr-i sülûkta müşâhede makamında olan sâlik, nefsi emmaresini gözetim altına alabilmiştir. Bu, "Gözetle onları, yakında onlar da görecekler" (Sâffât, 37/175) âyetiyle ilişkilendirilir. Kişi öğrendikçe nefsi de bu ilmi öğrenir ve asî olmaya devam ederse başına gelecekleri görecektir. Hz. Peygamber'in "Benim şeytanım bana teslim oldu" hadisi, bu makamdaki nefs terbiyesinin nihâî hâlini gösterir.

Sâffât sûresindeki "rızık" ve "meyveler" kavramları da bâtınî mânâ âlemi rızıkları ve Tevhîd-i esmâ ilminin meyveleri olarak yorumlanır. Cennet pınarından doldurulmuş kadehler ve içenlere lezzet veren şarap, irfan sohbetlerindeki manevî kadehlerle Hakk'ı dinleyenlerin gönüllerine boşaltılan ilâhî aşkı sembolize eder. Bu şarap, sarhoşluk vermez, aksine Hakikat-i İlâhiyye sohbetinin lezzetini tattırır. Bu, sâlikin ölmeden önce idrâken ölerek Aşk-ı İlâhî badesiyle Hakk'ın Cemâl aynasında gark olup kendinden geçmesi hâlidir.

Netice olarak, Sâffât kavramı, tasavvufta varlık mertebelerinin hiyerarşisinden, ihlâslı kulların safiyetine, ilâhî yardımdan nefs terbiyesine ve bâtınî rızıklara kadar geniş bir yelpazede, sülûkî bir yolculuğun aşamalarını ve Hak ile olan münasebetin derinliğini ifade eder.