Sâlik, Dâvûdiyye Fassı'nın hikmetini hangi amelle pekiştirir?

Dâvûdiyye Fassı'nda bulunan vücûdiyyet hikmeti, yani varlık hikmeti, İbnü'l-Arabî'ye göre ilahlık hikmetinin Hz. Âdem'e tahsis edilmesiyle ve insanın Allah'a halife olmasıyla yakından ilgilidir². Bu halifelik, insanı diğer varlıklardan üstün kılar ve tüm âlemin insana boyun eğdirilmesi anlamına gelir. Âdem Fassı'nda meleklerin secde etmesiyle açıklanan bu gerçek, insanın "câmiʿ varlık" olarak tüm varlıkların özü ve Allah ile mahlûkat arasında bir vasıta olduğunu vurgular². Sâlikin bu hikmeti pekiştirmesi, amellerini kendi kesbiyle değil, Hakk'ın lütuf ve keremiyle meydana geldiğini idrak etmesiyle mümkündür¹. Bu idrak sayesinde sâlik, ameline herhangi bir mükemmellik atfetmez, çünkü nefs kusurlu olduğundan amel de noksan ve kusurludur. Dolayısıyla sâlik, bütün gayretine rağmen yaptığı ibadetleri kendisine nispet etmekten haya eder, zira o bir kuldur ve kullukla emrolunmuştur¹. Bu şuurla sâlik, hakiki hedefin amellerin çokluğunu biriktirmek değil, Hakk'ın mârifetine ermek ve O'nda fenâ bulmak olduğunu anlar. Amellerini beğenmesi veya onlarla oyalanması, onu asıl gayesinden, yani Allah'a vuslattan alıkoyabilir. Sâlik, müşâhede hâlinde düşebileceği iki yanılgıdan sakınmalıdır: İlki, amelini kendisine değil Hakk'a nispet ettiği için onu kusursuz ve mükemmel görmesi; ikincisi ise, kulluk görevlerini yerine getirmede gayret göstermemesi. Bu nedenle sâlik, bütün amellerinin Hakk'ın tevfîki sayesinde gerçekleştiğini bilmelidir¹.