Sâlik için Mîzân ne anlama gelir?

Sâlik için mîzân, tasavvufî yolculukta çok katmanlı bir anlam taşır. İlk olarak, sâlikin ahlâkî mîzânı temsil eder; yani kişinin kendi nefsini muhâsebeye çekmesi ve her amelini Hak'ın hükmüyle tartmasıdır. Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, sâlikin bu dünyevî hayatta bütün fiillerini muhâsebe terazisine çekmesi, hatta cisminin tüm azalarının fayda ve zararda "Biz şâhidiz!" demesi ve sâlikin onların şehadetlerini mahşer gününden evvel dinlemesi beklenir¹. Bu, Haşr 18'deki "her nefs yarın için ne hazırladığına baksın" emrinin yaşanmasıdır.

İkinci olarak, mîzân sâlikin şeriat hükmü dairesinde hareket etmesini ifade eder. Şehadet âleminde mîzân, şeriat hükmüdür. Bir kimse şeriat hükmü dairesinde muamele ederse, hem ruhun hem de nefsin hakkı verilmiş olur; aşırılık ve eksiklikten kurtulup itidal dairesinde muamele etmiş olur². Bu denge, terazinin dilinin ortada bulunmasıyla eşya ile dirhemin dengeye gelmesi gibi, ruh ve cisim arasındaki hakların zayi olmamasını sağlar⁵. Sâlikin sözlerini, fiillerini ve ahlâkını şeriat terazisi ve insanlık mîzânı ile tartması gerektiği vurgulanır⁶.

Üçüncü olarak, mîzân sâlikin mârifet yolunda ilerlemesi için kendi hayalî kıyaslarından vazgeçmesini gerektirir. Nâkıs olanı kâmilden ayırmak için sâlikin kendi "mîzân-ı hayâlini" kullanmaktan tamamen vazgeçmesi gerekir; zira bu hayalî terazi sadece zahirî özellikleri tartmakla meşguldür, manayı tartamaz³. Sâlik, ayânen müşâhede olunan şey ile kıyasen bilinen şeyin mahiyetlerini idrâk etmelidir⁷. Bu durum, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli mücâdele olan mücâhede kavramıyla da örtüşür⁸. Sâlik, nefsî zaaflarını telafi ederek ve onlardan ders alarak manevî dengeyi (mîzân) ve adaleti (adl) sağlamak zorundadır⁴. Bu denge arayışı, sülûkun üçüncü basamağı olan Nefs-i Mülhime mertebesinde ilhamın açılmasıyla sâlikin kendi dar aklının ötesinde bir kaynaktan beslenmeye başlamasıyla daha da derinleşir⁹.