Sebe' kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Sebe' kavramı, tasavvufî bir çerçevede, sâlikin seyr-i sülûkundaki mertebeleri ve bu mertebelerde karşılaşacağı imtihanları anlamak için kullanılır. Kitap, Sebe' halkını "Süleymanlık mertebesinin aklını temsil eden bir kâmil zâta ulaşıp ona tabi olarak ilahi hakikatleri anlamaya çalışarak Muhammediyet mertebesine doğru seyrini sürdüren kişi ya da kişiler" olarak tanımlar. Bu tanım, Sebe' kavramının sülûkî bir mertebeyi işaret ettiğini gösterir.

Sâlik, bu mertebede kendi özünde ve nefsinde Allah'ın ayetlerini, yani zâtî işaretlerini bulur. Kendi beden yurdunda, Allah'ın sıfatlarına, isimlerine ve fiillerine delalet eden ibretler (işaretler) mevcuttur. Bu, ilme'l-yakîn mertebesinde kavramın akıl ile bilinmesi, ayne'l-yakîn mertebesinde ise kalbin bu hakikatleri geçici olarak tatması ve makamda sabitleşmesi anlamına gelir.

Sebe' halkının sahip olduğu "biri sağda biri solda iki bahçe" metaforu, tasavvufî olarak iki farklı rızık kaynağını temsil eder. Sağdaki bahçe, "irfan bahçesi" veya "gönül bahçesi" olup, marifetullah ve muhabbetullah olarak sunulan ilâhî nimetleri ifade eder. Bu, mâna âleminin rızıklarıdır ve yakîn ehline sunulur. Soldaki bahçe ise, mülk âleminin nimetleri, yani tabiî ilimler, maddî idrakler ve rızıklardır. Sâlik, seyrinde hangi mertebede ise, o mertebenin bahçesinin rızık ve nimetlerine erişebilir. Bu, sâlikin hem bâtınî hem de zâhirî nimetleri idrak etme ve şükretme sorumluluğunu gösterir.

Sebe' halkının nankörlüğü ve "Arîm seli" ile cezalandırılması, sâlik için önemli bir uyarıdır. Kitap, "Sebe halkı vuslata ulaştıktan sonra Hak'tan yüz çevirmiş, içinde bulundukları refahı ve saadeti, ihsan edilen her türlü nimeti kendi nefislerine mal etmeleri ve şirk'e düşmeleri sebebiyle Cenâb-ı Hakk, 'arim' diye belirtilen sel tufanını üzerlerine göndererek onları terbiye etmiştir" der. Bu durum, sâlikin gönül havzında biriken ilâhî hakikatleri ve mülkleri nefis farelerinin etkisiyle sahiplenmesi ve şirke düşmesi tehlikesini işaret eder. Bu, hakke'l-yakîn mertebesinde "Lâ mevcûde illallah" hakikatini idrak etmenin ve nimetleri kendi nefsine mal etmeyip Allah'a nispet etmenin önemini vurgular. Nankörlük, sâlikin irfan bahçelerini "ekşi meyveli ağaçlar, acı ılgın ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye" dönüştürür ki bu da nefsi emmârenin kötü meyveleridir. Bu, sâlikin seyr-i sülûkunda sürekli uyanık olması ve nimetlere şükretmesi gerektiğini gösterir.