Sîr-ı ilallâh ile Sîr-ı fillâh aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Tasavvufî sülûkta seyr-i ilallah ve seyr-i fillah, sâlikin mânevî gelişiminde farklı aşamaları temsil eder. Seyr-i ilallah, "Allah'a doğru gidiş" olarak tanımlanır ve sâlikin nefis mertebelerinden başlayarak ilahî isim ve sıfatları idrak etme çabasını içerir¹·². Bu seyir, tevhid-i ef'al ve tevhid-i esmâ seyirlerini kapsar⁷·². Seyr-i ilallah'ın nihayeti, sâlikin kendi varlığından fâni olmaya yöneldiği "müntehi" makamıdır⁸. Seyr-i fillah ise, "Allah'ta seyir" anlamına gelir ve fenâ fillah makamına ulaşmayı ifade eder³·⁴. Bu makamda sâlik, kendi vücud iddiasından soyunup Hak ile kaim olur. Fenâ fillah, fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât kademelerinin tepe noktasıdır. Seyr-i fillah'ın nihayeti yoktur, sürekli bir terakki halidir³·⁸. Bu iki seyir, özellikle İseviyyet mertebesinde birleşir. İseviyyet, "seyr-i fenâ-i fillah" yani Allah'ta fani olma makamıdır⁹. Bu mertebede kişi, kendinden tamamen fâni olmak suretiyle fenâ fillah mertebesinde Hakk'ta fâni olur⁶. Seyr-i fillah, aynı zamanda Hakikat-i Muhammediyye olarak da ifade edilir⁵. Dolayısıyla, seyr-i ilallah ile başlayan yolculuk, seyr-i fillah ile kemale erer ve Hakikat-i Muhammediyye'de, yani Allah'ın varlığında seyirde, sâlikin kendi varlığından fâni olarak Hak ile bütünleşmesiyle buluşur. Bu buluşma, nefis mertebeleri ve hazret mertebeleri denen beş mertebeyi aşmakla mümkün olmaktadır¹.