Sohbet Arası Sohbetler (25) Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin irfanî yolculuğu, Âdem (a.s.) kıssasının derin mânâlarını kavramakla başlar. Bu kıssa, insanın hayalî bir cennetten beden arzına inişini ve bu inişin bir şuurlanma vesilesi olduğunu anlatır. Sâlik, "Âdem-i mânâ"yı kendi nefsinde yaşayarak gerçek mânâda kendine dönüşünü başlatır. Bu dönüşün ilk adımı, Tevhid-i Ef'âl makamını idrak etmektir.

Tevhid-i Ef'âl Makamı: Bu makam, fiillerin birliği anlamına gelir ve zikri "Ya FETTAH", âlemi "Âlem-i şehadet" (madde müşahede âlemi), peygamberi "İbrâhim (a.s.)", lâkabı "Halilûllah" ve kelimesi "Lâ fâile illellah"tır. Bu makamda sâlik, mutlak fâilin yalnızca Allah olduğunu idrak eder. Seyri "Seyr-i ilâllah"tır, yani Allah'a doğru bir seyrdir. Bu idrak, Fussilet Sûresi'nin 53. âyetinde belirtildiği gibi, "ufuklarda ve kendi nefslerinde olan âyetlerimizi göstereceğiz" hakikatini yaşamakla gerçekleşir.

Âfak ve Enfüs İdrakı: Bu makamda sâlik, evvelâ âfakta (dış âlem) tecellî eden âyetleri görür. Ancak bu, enfüsün (iç âlem) zaten idrak edilmiş olmasını gerektirir. Daha önceki nefs çalışmaları bireysel nefisleri kapsarken, Tevhid-i Ef'âl makamında nefislerle âfak birleştirilir. Âfaktaki tecellîler de yine nefsin idrak sahası içinde gerçekleşir. Bu, "men arefe nefsehû" (kim nefsini tanırsa) hakikatinin âfakî olarak da yaşanmasıdır. Kişi kendi nefsinin bu âfakî hallerini anlamazsa, dış âlemdeki âyetleri de idrak edemez.

Nefs Mertebeleri ve Sıratullah: Sâlik, bu süreçte nefs mertebelerini (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Merdiyye) yaşayarak geçer ve nefsi Safiyye'ye ulaşır. Bu, Yusuf Sûresi'nin 53. âyetinde belirtilen "sırat-ı müstakim"in başladığı yerdir. Nefs mertebelerinin aşılmasından sonra Hazret mertebeleri başlar ve bu saha bir inkılâp sahasıdır. Buradan sonraki çalışmalar âfakî, yani dış âleme dönük olur. Bu, "sıratullah"ın başladığı yerdir ve hadis-i şerifin "ancak Rabb'ini bilir" bölümünün yaşanmaya başlandığı hakikattir.

Kur'ân'ın Dört Hâli ve Kâmil İnsan: Kitapta Kur'ân'ın dört hâli açıklanır: Mushaf-ı şerif (tenzili Kur'ân), Elif Lâm Mîm (öz Kur'ân), âlemlerde yaygın tafsili ve fizikî Kur'ân ve Kur'ân-ı Nâtık olan Kâmil İnsan. Gerçek Kur'ân okuyucuları bu dört mertebeyi idrak edenlerdir. Sâlik, kendisinin yaşayan Kur'ân'ın bir harfi olduğunu idrak ederek, İlâhî kimliğini bulur ve Hak'tan ayrı bir varlık olmadığını anlar. Bu idrak, kişinin kendi kimliğini bulup tespit etmesiyle mümkün olur.

İrfan Ehlinin Bakış Açısı: İrfan ehli, her şeyin yerli yerince hakkını verir ve farklı bakış açılarını kabul eder. Onlar, "Sende haklısın, sende haklısın" diyen Nasreddin Hoca gibi, her görüşün kendi içinde bir haklılık payı olduğunu bilirler. Bu, kısır görüşlülükten ve "sadece ben haklıyım" anlayışından uzak durmayı gerektirir. Sâlik, bu geniş bakış açısını kazanarak, Hakk'ın zuhurunun şiddetinin perde olabileceğini veya âlemlerin Hakk'ın varlığına perde olmadığını idrak eder. Bu, basarla görülenin zâhiri, basiretle ise bâtını/hakikati görme eğitimidir.